Vấn đề tự do trong sáng tạo nghệ thuật

12:00 SA @ Thứ Hai - 01 Tháng Giêng, 1900

Con người sinh ra cần đến tự do, như cơm ăn, áo mặc, khí trời… Người nghệ sĩ cần tự do, vì lao động nghệ thuật là một loại hoạt động vô tư và tự nguyện.

Có người nào đó nói: nếu anh (hay chị) thấy không cần viết vẫn có thể sống một cách thảnh thơi, bình tâm thì tốt hơn là không nên viết.

Chỉ nên viết khi trong lòng có một thôi thúc gì lớn lắm, khiến cho sống không yên, để như Sêkhốp bất chấp khổ ải, lặn ngòi lại nước, đi hàng vạn dặm đường sang Sakhơlin hoặc Lép Tônxtôi sống trọng tuổi thọ và phú quý vẫn khắc khoải mà tìm cảnh... chết đường.

Cố nhiên, vẫn còn những thôi thúc khác, như danh và lợi, vì danh lợi cũng là một ma lực hấp dẫn, một sức ép ghê gớm, nhưng trong trường hợp đó, khó mà nói đến những sản phẩm có giá trị lâu dài. Cũng không hiếm trường hợp nhà văn cần viết để sống, viết như một nghề đế kiếm sống. Nói như Bêrănggiê: nếu không cho tôi sống để viết thì tôi phải viết để sống! Đó là cả một nỗi đau, một điều bất đắc dĩ cho nghệ thuật. Trong hoàn cảnh đó khó mà đòi hỏi những giá trị hoàn mỹ. Nhưng với tài năng, với những nghệ sĩ bậc thầy thì sự kiếm sống không thể hoặc không dễ làm tiêu mòn các giá trị. Ban Dắc viết như kéo cày để trả nợ. Nam Cao, Nguyên Hồng viết trong nỗi lo thường trực phải chống đói, viết để cứu đói cho cả gia đình. Và cho đến hôm nay, câu chuyện viết để sống, nhưng không dễ sống, đối với chúng ta đâu phải đã hết ý nghĩa thời sự.

Lịch sử văn học nhân loại đã từng diễn ra biết bao đấu tranh cho tự do trong sáng tạo, khi tự do cho con người không những không được bảo đảm mà còn bị vi phạm, dày xéo. Nhưng do bản chất nghệ thuật đòi hỏi một lao động tự do, tự nguyện, nên ngay cả khi quyền sống bị vi phạm, ngay cả khi sinh mệnh con người bị đe dọa, sản phẩm nghệ thuật vẫn cứ ra đời, bất chấp ngoại cảnh khắc nghiệt. NhưTự tình khúc của CaoNha. NhưViết dưới giá treo cổ của Phuxích. Như Ngục trung nhật ký của HồChíMinh...

Bản chất nghệ thuật chân chính là như vậy. Là kết quả của một thôi thúc bên trong: trí tuệ, tấm lòng, con tim nghệ sĩ. Không thể là kết quả của những sức ép nào đó từ ngoài. Đã diễn ra một cuộc đối thoại giữa hai văn hào Pháp, sau Thế chiến một, một nhà văn Ăngđơrê Giđơ, một nhà thơ PônValêri:

"Tôi sẽ chết, nếu ai đó cấm tôi viết"!

“Tôi cũng sẽ chết, nếu ai đó bắt tôi viết"!

Cần đặt nội dung tự do sáng tạo nghệ thuật trong nội dung rộng lớn là tự do cho con người. Trong xã hội còn bóc lột và tước đoạt thì không thể nói đến một khái niệm tự do chung cho tất cả.

Xã hội tư bản và các xã hội tiền tư bản đã tạo ra những nền văn học lớn, với những tác giả và tác phẩm ưu tú, những tên tuổi và sản phẩm chứng tỏ sức sáng tạo vô song của con người và làm vinh quang cho con người. Nhưng đừng nghĩ là tất cả các sản phẩm đó đã ra đời một cách hoàn toàn tự do. Không ít số phận văn chương đã phải chịu những cảnh ngộ long đong, chìm nổi và lắm khi tác giả của nó đã phải đổi cả sinh mệnh của mình. Không cam tâm làm nô bộc cho chính quyền thống trị, những nhà văn lớn, nếu không chịu lùi bước, đành phải hy sinh sản phẩm nghệ thuật. Hoặc nếu sản phẩm may mắn được ra đời, sớm hay muộn là nhờ có chỗ dựa, tìm được hậu thuẫn ở công chúng, ở thời gian.

Vậy là bản chết sáng tạo nghệ thuật cần tự do nhưng trong xã hội, càng trong xã hội có tước đoạt và bóc lột, không ai có thể có tự do tuyệt đối, không thể có thứ tự do người viết muốn viết gì thì viết, ai muốn làm gì thì làm.

Mỗi nguồn trong đó có nhà văn, đều phải sống trong những ràng buộc của hoàn cảnh. Không chấp nhận hoặc không thích ứng được với những ràng buộc đó, con người khó tránh khỏi tình thế mất tự do thậm chí mất cả bản thân mình.

Do vậy phải trở về với nhận thức kinh điển về tự do của Ăngghen: "Tự do là tất yếu được nhận thức". Điều tự nhiên, mỗi người viết khi hành nghề, mỗi sản phẩm nghệ thuật muốn ra đời phải chịu nhiều sức ép. Có được tự do hay không là tùy thuộc ở khả năng người viết chịu được hoặc vạch được lối đi trong những sức ép ấy mà không đánh mất đi bản lĩnh độc lập của mình.

Sức ép lớn trước hết đến từ phía các lực lượng thống trị . "Tư tưởng thống trị thời đại là tư tưởng của giai cấp thống trị" (Mác). Trong xã hội cũ, sức ép đã là rất ghê gớm đối với những người viết đứng về phía nhân dân, viết vì lợi ích và hạnh phúc của nhân dân "Ngụ văn tự", "Án văn chương" lắm khi là cả một chuyện rùng rợn. Chẳng phải chỉ là "mất tự do", mà còn là "mất quyền công dân” hoặc "mất mạng" nếu người viết không chịu uốn cong ngòi bút mình để phục vụ giai cấp thống trị. Xã hội tư bản có đem lại một sự tự do cho cá nhân nhưng lại mở rộng cửa cho tự do cạnh tranh, tự do tước đoạt, tự do mua bán với sức công phá và thế lực vạn năng của đồng tiền. Trong chế độ mới, sức ép này như trong định hướng và mong muốn, là không còn nữa, nhưng kinh nghiệm mấy chục năm xây dựng xà hội mới cho ta thấy sức ép này không phải đã hết, khi khả năng tổ chức, quản lý, lãnh đạo của chính quyền còn những mặt hạn chế, non yếu do sự ít hiểu biết, đó tệ quan liêu hoặc do các chế độ chính sách đã trở nên cũ kỹ mà chưa kịp sửa đổi điều chỉnh.

Sức ép còn đến từ phía công chúng - người đọc. Nhà văn cần người đọc ở trên hoang đảo, hoặc sống một mình, chắc sự thôi thúc đó là không lớn lắm. Mà người đọc là một thực thể phức tạp. Khi 95% công chúng còn lo thanh toán nạn mù chữ như hồi đầu kháng chiến chống Pháp thì vấn đề như Tô Ngọc Vân từng đặt ra: "Tranh tuyên truyền và hội họa" là cả một nỗi ray rứt, đem lại sự phân thân giữa người công dân và người nghệ sĩ. Khi người đọc là gồm nhiều tầng lớp với các nhu cầu và thị hiếu khác nhau trong một nền sản xuất hàng hóa và trong bối cảnh kinh tế thị trường như hôm nay, thì sự đóng băng để hướng dẫn hoặc “chiều lụy" khách hàng, để nâng cao hay hạ thấp giá trị tác phẩm là một sự lựa chọn thật gay go. Trong tình hình đó, khó có thể nói đến sự tự do viết theo ý mình.

Và cuối cùng là sức ép từ chính bản thân tác giả. Nhà văn viết trên cái vốn của chính mình, mà vốn này thì bao giờ cũng có hạn. Nói như Êrenbua: Bất cứ người viết tài năng nào cũng đều chạm phải những bức tường. Họ không thể viết về tất cả những gì họ muốn, hoặc người đọc muốn.

Nhà văn cần được hoàn toàn tự do trước trang viết của mình. Nhưng để trang viết trở thành trang in còn là cả một cuộc hành trình qua nhiều cửa ải gồm những mạng lưới, những mắt xích móc nối vào nhau, và người viết không thể tự do trốn lánh hoặc băm bổ xé rào. Trong mạng lưới đó, tạo nên chỉnh thể "Tác giả, tác phẩm, công chúng" không được phép quên những ông (hoặc những cơ quan) chủ báo, chủ xuất bản, nơi quyết định trực tiếp số phận của bản thảo, những cơ quan cung cấp giấy in, xưởng in nơi quyết định khả năng và phương tiện.

Muốn "tự do sáng tác" không thể vượt qua khỏi những hàng rào ấy, những mắt xích ấy.

Có được tự do trong một sự hy sinh ít nhất bản lĩnh độc lập của người nghệ sĩ đó là điều chế độ ta luôn luôn mong mỏi. Nhưng sự thật vẫn còn biết bao khó khăn và chướng ngại, dẫu trong bất cứ bối cảnh nào. Do vậy vấn đề tự do sáng tạo, vấn đề nghệ sĩ cần được tự do vẫn luôn luôn mang ý nghĩa thời sự, cần được quan tâm bàn bạc và xử lý.

Nguồn:
Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Cách tân: đi tìm cái mới hay cái tôi?

    17/01/2017TS Chu Văn SơnTrong giai đoạn có tính bước ngoặt để sáng tạo nên thành tựu mới cho văn chương như hiện nay, các khái niệm “cách tân”, “cái mới”… đã được nhiều tác giả đặt ra và thảo luận để đi tìm sự thống nhất (dù tương đối).
  • Tư duy sáng tạo và phê phán trong giáo dục Mỹ

    30/09/2014Dương Ngọc DũngCó lẽ trong tất cả giảng trình tạo Đại học Harvard không có giảng trình nào thu hút nhiều sinh viên ghi danh học như giảng trình 101 tư duy về tư duy (101 thinking about thinking – 101 là mã số chung cho tất cả các giáo trình nhập môn tại đại học Mỹ).
  • Công bằng cho người sáng tạo

    31/10/2006Vũ Duy Thông...chỉ nói chuyện các văn nghệ sĩ bị phát hiện "đạo" thì cũng đã dài dòng và đau xót lắm. Mấy chục năm trước không may khi thấy hoặc không may khi biết chuyện đó. Có thể chuyện đó không có. Có thể chuyện đó không ai để ý. Có thể chuyện đó không ai nói ra nhưng rõ ràng là chuyện nghệ sĩ đi "chôm chỉa" của người khác để biến thành của mình là ít thấy...
  • Văn hóa với tiềm năng hoạt động sáng tạo của con người

    09/11/2006Nguyễn Văn HuyênVăn hoá là "bản tính thứ hai" của loài người, nơi chứa đựng toàn bộ tinh hoa trí tuệ, nhẩm chất, năng lực, ý chí, khát vọng và niềm tin của con người, nói tổng quát, đó là toàn bộ sức mạnh bản chất Người. Quá trình tạo ra thiên nhiên thứ hai thực chất cũng là quá trình loài người không ngừng tự nâng cao và hoàn thiện chính mình...
  • Giáo dục nhân cách sáng tạo và phát triển bền vững

    09/09/2006Vũ Minh TâmNhân cách sáng tạo là một phẩm chất phát triển của con người, trong đó con người, thông qua hoạt động sống của mình, tạo nên những giá trị tinh thần, giá trị vật chất có tính mới về chất đối với nhu cầu và lợi ích của sự phát triển xã hội. Bản chất con người vốn có khả năng sáng tạo, song, tiềm lực này có được "thực tế hóa" hay không, lại phụ thuộc vào điều kiện xã hội, giáo dục cộng đồng và ý thức cá nhân...
  • Sự hình thành con người với tư cách chủ thể sáng tạo

    30/07/2006Nguyễn Văn HuyênBản chất con người là sáng tạo (M.Goocki). Bất cứ ở đâu con người cũng làm theo thước đo cái đẹp (C.Mác). Thời đại khoa học - công nghệ - tin học mà tựu trung là thời đại của văn minh trí tuệ hiện nay, thực chất là thời đại của những phát minh và sáng tạo. Sự phồn vinh của loài người ở thế kỷ XXI sẽ được quyết định bởi tính sáng tạo trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá, khoa học, nghệ thuật. Sáng tạo trở thành dòng chính của triết lý sống trong thế kỷ XXI...
  • Tưởng tượng và tài năng sáng tạo

    23/03/2006Nguyễn Chu Phác"Con người không biết tưởng tượng vẫn có thể thu thập được sự kiện. Nhưng nếu không có tưởng tượng sẽ không thể có phát minh vĩ đại, loài người sẽ không phát triển cả văn minh vật chất và văn minh tinh thần"... (Ti-mi-ria-zép)
  • Văn hoá là sự kết tinh của những sáng tạo

    09/03/2006Trương Gia BìnhSự khác nhau của các thời đại văn minh đó dựa trên những căn bản nào? Các nguồn lực quyết định sự tiến bộ trong mỗi thời đại văn minh là gì? Động lực thúc đẩy các quốc gia phát triển trong mỗi thời đại văn minh ở đâu?
  • Nghề văn và những động lực sáng tạo

    19/02/2006Hồ Sĩ VịnhLý tưởng xã hội là cái nằm trong bầu máu nóng, là mục đích cao nhất, là lẽ sống đẹp nhất của đời người. Ở nhà văn, những yếu tố nói trên biến thành nguồn nội lực văn hóa, lý tưởng càng được thắp sáng, bầu nhiệt huyết càng sôi sục thì tác phẩm của họ càng được công chúng nồng nhiệt đón đợi...
  • Những trở ngại về tâm thức trong tư duy sáng tạo & giải quyết vấn đề

    17/01/2006Nguyễn Thúy HằngĐịnh kiến. Khi càng lớn tuổi thì càng có nhiều định kiến về mọi thứ. Những định kiến này thường làm cho chúng ta không nhìn nhận được thấu đáo những gì mà chúng ta đã biết hay tin tưởng là có thể xảy ra. Chúng ngăn cản sự thay đổi và tiến bộ. ...
  • Rèn khí phách sáng tạo

    04/01/2006PGS. TS. Phạm Duy NghĩaNgười làm quan ở nước ta, xưa thì được tuyển mộ qua đường khoa cử (giỏi thơ ca và thuộc sách thánh hiền thì được đỗ đạt, làm quan), nay về cơ bản phải kinh qua ba kênh đào tạo chính: đào tạo về chuyên môn, đào tạo về chính trị và đào tạo về quản lý nhà nước...
  • Sáng tạo không ngừng đòi hỏi những câu hỏi thông minh

    06/12/2005Nguyễn Thúy HằngBài viết này được phỏng theo cuốn “Smart Questions: Learn to Ask the Right Questions for Powerful Results” (Jossey-Bass, SanFrancisco, 2004) của hai giáo sư Gerald Nadler và William J.Chandom - chủ tịch và phó chủ tịch Tổng công ty “The Center for Breakthrough Thinking”. ...
  • 6 yếu tố thiết yếu của tính sáng tạo công ty

    05/12/2005Trương Thu HàNếu như các công ty không thể nắm rõ các hoạt động sáng tạo cụ thể từ đâu tới hoặc chúng là gì thì họ có thể tiến hành một số biện pháp nhằm tăng thêm tần số xuất hiện của những hoạt động sáng tạo này...
  • Sáng tạo – Nhân bản và Thần thánh

    21/11/2005Sự sáng tạo của con người hệ tại ở sức mạnh cho ra đời các sự vật trước đây chưa từng hiện hữu. Điều đó được chứng minh rõ ràng nhất trong nhiều nghệ thuật khác nhau của con người – trong việc làm ra nhà cửa, đồ gốm, tàu thuyền, tranh tượng, điêu khắc hay những bài thơ. Sáng tạo trong nghĩa rộng nhất, ám chỉ đến sức mạnh khởi tạo trong mọi địa hạt hoạt động của con người, từ qui hoạch thành phố đến tư duy triết học. Từ “sáng tạo” ngày nay đã trở nên phổ biến đến độ chúng ta quên rằng thoạt tiên nó có ý nghĩa tôn giáo. Sức mạnh tạo ra những sự vật từ nguyên thủy được gán cho một mình Thượng Đế thôi. ...
  • Kinh tế tri thức cần Ý tưởng sáng tạo

    06/10/2005Hiện nay, nhiều nhà chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật nước ta đang sôi nổi luận bàn về kinh tế tri thức và hiện cũng có một xu hướng xem kinh tế tri thức là một mục tiêu vươn tới, là chiếc đũa thần đưa con thuyền kinh tế ốm yếu Việt Nam vượt lên. Trong khái niệm "vươn tới" người ta dễ dàng hình dung đến một tiến trình học tập, chiếm lĩnh kho tri thức quý báu của nhân loại tiên tiến làm vốn tri thức cho mình, cho nền kinh tế tri thức của mình. Thật đơn giản. Nhưng nếu sự việc đơn giản như vậy, trong bối cảnh cả thế giới cũng chen tay nhau rướn lên, xây dựng nền kinh tế tri thức cho quốc gia mình, thì vị trí Việt Nam có gì khác so với cuộc chạy đua khoa học, công nghệ hiện đại?
  • Viết để làm gì ?

    17/08/2005Sartre, Jean-Paul (Nguyên Ngọc dịch)Mỗi người có lý do riêng của mình: với người này, nghệ thuật là một cuộc chạy trốn; với người kia, một phương cách chinh phục. Nhưng người ta có thể trốn vào một nơi cô tịch, vào đam mê, vào cái chết; người ta có thể chinh phục bằng vũ khí. Tại sao phải đích thị là viết, làm những cuộc trốn chạy của mình bằng cái viết?
  • Sáng tạo là gì?

    06/08/2005Là dám nghĩ khác và dám làm khác. Vậy thôi!
  • "Tôi tin vào thuyết sáng tạo"

    07/07/2005Bích HạnhNói tiếng Việt không thật chuẩn, thường xuyên phải minh họa bằng tiếng Anh, Pháp và cả "body language", nhưng giáo sư Trịnh Xuân Thuận vẫn hấp dẫn hội trường đông kín người tại ĐH Bách khoa Hà Nội suốt 3 giờ đồng hồ sáng nay, với bài nói chuyện về Big bang và con người trong vũ trụ...
  • Khơi nguồn cảm hứng và năng lực sáng tạo

    06/07/2005Nội dung FISH! Tales – Khơi nguồn cảm hứng và năng lực sáng tạo ghi lại những câu chuyện có thật về sự tác động tích cực của Triết lý Chợ Cá vào các công ty nổi tiếng: Hãng xe Ford, Công ty Dịch vụ Kết nối toàn cầu Sprint, Công ty Tile Tech… Thành quả ấn tượng của các doanh nghiệp này chứng minh cho một chân lý: Nếu ta biết tạo ra một môi trường làm việc đầy ắp tiếng cười, nếu ta biết sống trọn vẹn cho ta và cho mọi người xung quanh thì chắc chắn ta sẽ thành công hơn, khách hàng sẽ đến với ta nhiều hơn, nhân viên sẽ làm việc tận lực và trung thành hơn.
  • Sáng tạo ở bên bờ hỗn độn...

    20/05/2005GS. Phan Đình DiệuKhả năng sáng tạo ở bên bờ hỗn độn, một khả năng phổ biến của mọi hệ thích nghi phức tạp mà ta gặp khắp nơi trong mọi lĩnh vực tự nhiên, sự sống cho đến kinh tế, chính trị, xã hội cung cấp cho con người những cách hiểu mới về cách thức tiến hoá của giới tự nhiên và qua đó sự tiến hoá của các loại hệ thống khác, kể từ khi học thuyết tiến hoá ra đời vào giữa thế kỷ 19...
  • Học để thi hay học để làm, học để sáng tạo?

    11/01/2004Nhìn vào hiện trạng của các “sản phẩm” của nền giáo dục CĐ-ĐH hiện nay có thể thấy rằng, hình như xã hội “không mê” các sản phẩm này. Sở dĩ có thể nói như thế là bởi vì qua một cuộc thống kê nho nhỏ về trình độ của những người tìm việc làm ở một tờ báo TPHCM trong tháng 3-2003 thấy được những con số quá giật mình về trình độ học vấn của những ứng viên tìm việc...
  • Vì sao học sinh Việt Nam không sáng tạo?

    25/05/2003Nguyễn Hiếu NhânHọc sinh Việt Nam nói chung là chăm học và học giỏi. Trong các cuộc thi quốc tế toán, tin, vật lý, hoá học..., Việt Nam luôn được coi là cường quốc. Người Việt trẻ ở nước ngoài cũng thường chiếm tỷ lệ cao trong số các học sinh – sinh viên đỗ đầu các kỳ thi. Tuy nhiên, sau những thành tích đó, chúng ta thấy hầu như rất ít học sinh có sáng tạo đáng kể, tương xứng với thành tích vinh quang mà họ đạt được.
  • Năng lực tư duy sáng tạo trong thời đại ngày nay

    15/02/2003Nguyễn Thanh Huyền, Pháp B – K35F...trong thời đại ngày nay, khi nhận thức của con người đã đạt đến một trình độ cao hơn, thì năng lực tư duy không còn giữ nguyên nghĩa mà đã trở thành năng lực tư duy sáng tạo. Bởi lẽ, người ta không chỉ tư duy để có những khái niệm về thế giới, mà còn sáng tạo nhằm thay đổi thế giới làm cho thế giới ngày càng tốt đẹp hơn. Với sinh viên nói riêng, năng lực tư duy sáng tạo đã trở thành một trong những điều kiện cần thiết để đem lại cho họ một công việc hứa hẹn khi ra trường hay xa hơn nữa là một chỗ đứng vững chắc trong xã hội và trên thế giới.
  • Biết tự học và biết sáng tạo

    12/02/2003Quang DươngQua những sáng tạo được thể hiện từ thời Thomas Edison đến thời Bill Gates, giới khoa học kỹ thuật ngày càng nhận thấy giữa trí sáng tạo và việc tự học có một mối liên hệ nhân quả. Tạp chí Science et Vie (Pháp) đã viết :"Ai tự học mạnh nhất, người đó tích lũy được một tiềm năng sáng tạo dồi dào nhất. Ngược lại, ai có nhu cầu sáng tạo nhiều hơn, người ấy càng thôi thúc ý chí tự học cao hơn".
  • Khoa học sáng tạo và Phương pháp luận sáng tạo

    12/02/2003Trên con đường phát triển và hoàn thiện, KHOA HỌC SÁNG TẠO (Heuristics, Creatology) tách ra thành một khoa học riêng, trong mối tương tác hữu cơ với các khoa học khác (có đối tượng nghiên cứu, hệ thống các khái niệm kiến thức riêng, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu riêng...)
  • Phương pháp giúp con người sáng tạo

    11/02/2003Kỹ sư Dương Xuân Bảo, người được mệnh danh là nhà truyền bá tư duy Altshuller vào Việt Nam, khẳng định rằng phương pháp luận sáng tạo (TRIZ) sẽ giúp mọi người tiếp cận vấn đề trực tiếp và khoa học hơn, nâng cao sự nhạy bén và khả năng sáng tạo.
  • Mở rộng năng lực sáng tạo của những người thầy

    10/02/2003hãy mở rộng không gian sáng tạo của các nhà giáo Việt Nam, cho các thầy giáo Việt Nam để họ có điều kiện phát huy nội lực của mình, trở thành các nhà trí thức ưu tú, xuất sắc của dân tộc, những bậc thầy không những của thế hệ trẻ mà còn của đất nước, xứng đáng là những sứ giả về tư tưởng, văn hóa, khoa học, kỹ thuật, của chủ nghĩa nhân văn Việt Nam và của trí tuệ thời đại, trong thế kỷ 21.
  • Tâm lý "thích sáng tạo" là nội lực rất quan trọng

    10/02/2003Ta thường nói "nâng cao dân trí" nhưng ít khi đi vào nội dung cụ thể, vô hình chung đồng nhất với nâng cao cấp "phổ cập giáo dục", coi phổ cập đến cấp học nào thì cấp học đó là mặt bằng dân trí. Nếu bảo đảm được chất lượng giáo dục theo hướng phục vụ tốt cho sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa thì nghĩ như trên là được. Nhưng trong thực tế thì việc học trong nhà trường chúng ta hiện nay phổ biến vẫn là thầy nhồi nhét kiến thức, học trò tiếp thu thụ động, nhiều yêu cầu khác cần thiết để đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa xem ra có vẻ xa vời.
  • Phương pháp luận sáng tạo hay trò chơi nguy hiểm?

    10/02/2003Tuấn Thành5 kg là số lượng tài liệu của một môn học được gửi đến các cấp lãnh đạo có liên quan nhằm vận động đưa môn học này vào giảng dạy trong chương trình đại học. Đó là môn học gì mà tài liệu lại đồ sộ đến như vậy?
  • xem toàn bộ

Nội dung khác