Tự xét mình, ngẫm thấy...

05:37 CH @ Thứ Năm - 15 Tháng Mười, 2015

Lâu rồi, tôi có quen một phóng viên nước ngoài. Tình cờ trong quán cà phê phố cổ, sau thành bạn thân. Làm nghề viết báo, nay dọc mai quên, anh lại mê triết học. Một cây bút có tài, động vào cái gì cũng sắc sảo. Mấy năm học ngôn ngữ, “ăn mòn bát” Việt Nam, tiếng Việt làu làu. Anh là một người có điều kiện nghiên cứu Nho giáo, Lão giáo, Khổng giáo, rồi cả Phật giáo. Nhìn mọi sự ở đời, anh thường truy nguyên nguồn gốc rồi triết lý. Rất hay nhắc câu nói của triết gia cổ Hy Lạp Socrates: “Phải tự xét mình, vì sống mà không suy xét không đáng gọi là sống”.

Lúc rỗi rãi, tôi và anh thường tìm đến một ngôi chùa khuất nẻo, vắng vẻ. Lần ấy lại vào Văn Miếu, khi chiều tắt nắng, vắng người. Ngồi sau gốc đa khuất xa lầu Khuê Văn Các, tôi hỏi, sao anh hay nhắc tới Socrates, người chưa tự tay viết một câu chữ nào để lại hậu thế? Đúng là ông không viết chữ nào, anh nói, nhưng cũng như đức Phật, đức Khổng Tử ở phương Đông, Socrates là triết gia gây ảnh hưởng đậm nhất lên lịch sử tư tưởng phương Tây. Câu châm ngôn nổi tiếng mà ông theo đuổi suốt đời là: “Hãy biết chính mình!”. Thay vì bàn chuyện vũ trụ xa vời, ông chỉ quan tâm đến thế sự. Ông tin, ai ai cũng biết lẽ phải, sẵn sàng làm theo lẽ phải, nếu được thức tỉnh.

Những đứa trẻ đứng giữa “ngã ba“

Rồi anh nhắc lời Phật dạy “Trong con đã có sẵn cái mà con đang tìm”. Còn nhà hiền triết thì bảo “Kẻ tự thắng chính mình thì có sức mạnh”. Hỏi thực, anh có hiểu vì sao Nho giáo và Lão giáo đều dạy người ta phải “thắng người” là làm sao? Loay hoay suốt cả đời chỉ lo hơn người là lẽ sống ư? Nho giáo lại khuyên người ta đua tranh nơi quan trường. Lão giáo thì dạy không thể chấp nhận ai hơn mình. Phật giáo không hướng con người hòa vào cộng đồng. Ai cũng chỉ lo tu riêng cái đức của mình. Vậy thì lý tưởng tu thân là để có một xã hội ai biết người nấy sao?

Ở nước tôi, anh chậm rãi, có lẽ ở nước anh cũng thế. Trẻ em từ khi lọt lòng, đa phần mọi sự sau đó đã được người lớn sắp đặt xong rồi. Gia đình, nhà trường, xã hội “bao” mọi chuyện ăn mặc, học hành. “Bao” luôn cả suy nghĩ của chúng. Khi vấp phải mọi vấn đề trong cuộc sống, chúng rất ít phải động não tìm cách giải quyết. Chỉ cần dựa theo sự sắp đặt sẵn có của người lớn mà ứng xử, thế là xong. Từ tiểu học đến đại học, cái gọi là đạo lý dường như coi nhẹ, học sinh học vẹt nhiều thứ.

Nhìn vào mắt tôi, anh trầm ngâm, tôi chính là một sản phẩm “sống” của nền giáo dục ấy. Không có nhân sinh quan đúng đắn, càng học càng mơ hồ. Một số học sinh được phép tranh luận cũng thú nhận: “Chúng em học giỏi là để vào đại học. Có bằng đại học thì mới làm cán bộ, để kiếm việc, kiếm tiền”. Văn hóa Nho giáo có mặt tích cực là nhấn mạnh ý thức tập thể, xong lại xóa bỏ ý thức chủ thể của cá nhân. Đạo trung dung mà Nho giáo đề xướng là nguyên tắc cơ bản, là tiêu chuẩn đạo đức được ra sức đề cao. Ảnh hưởng rõ nhất của tư tưởng này là thầy giáo chỉ thích học sinh ngoan ngoãn vâng lời, không ưa chúng nói năng hoặc có suy nghĩ ngoài “khuôn phép”. Vậy theo anh, tôi cắt ngang, phải bắt đầu từ đâu? Không nghĩ ngợi, anh đáp, nếu quả thật chúng ta đã mệt mỏi cái cung cách dạy dỗ ấy, thì phải bắt đầu từ trẻ em. Để cho mỗi đứa bé được là “công dân” ngay trong nhà chứ không chỉ là phận “con cái”. Trẻ phải hiểu các quy tắc sống ngay trong gia đình, biết sống quy củ, trách nhiệm và tự chủ ngay với ông bà, cha mẹ. Để mỗi đứa trẻ cắp sách đến trường được là “công dân” thực sự, chứ không chỉ để uốn như cây cảnh. Không dám và không được tự khẳng định mình. Để mỗi ngày trẻ đi học, thực sự là một ngày vui háo hức. Tôi hỏi anh, trường học có phải là nơi tốt nhất không? Con người vốn là một sinh linh bao gồm tâm-sinh-lý. Ba cái này không ăn khớp với nhau tất sẽ sinh chuyện.

Con người luân lý, xã hội luân lý

Cúi xuống nhặt chiếc lá vàng vừa rụng, anh thong thả, Mạnh Tử dạy “Gốc của thiên hạ là đất nước. Gốc của đất nước là gia đình. Gốc của gia đình là bản thân”. Có con người luân lý mới có gia đình luân lý và có xã hội luân lý. Hiện thời, cái xấu, cái ác khiến cho tôi, anh và chúng ta mất niềm tin. Nhưng đành phải chấp nhận như một quy luật. Cái ác thường làm rúng động xã hội, khiến ta kinh hoàng bởi những kẻ gây ác có bộ mặt trẻ măng. Con người sinh ra đâu phải để trở thành tội phạm? Nhiều người thở dài ngao ngán: xã hội xuống cấp ghê quá, đạo đức làm người và chất nhân văn trong giới trẻ đang chết dần. Phán xét như thế có quá lời không?

Khoảng lặng rất lâu giữa hai chúng tôi. Phá tan sự im lặng, tôi nói tội ác thì xã hội nào chả có. Thông tin phủ sóng và nối mạng quá nhanh, người ta nghe nhiều quá, thấy nhiều quá, mà lại không đủ thời gian, đủ tỉnh táo lý giải cái nghe nhìn được. Cái ác thường giật gân, kích động tò mò. Trong khi cái thiện thì vẫn âm thầm lặng lẽ tồn tại. Cứ đổ tại hoàn cảnh xã hội, tại game bạo lực. Song, rốt cuộc đâu là trách nhiệm làm người của từng gia đình, từng cá nhân? Đừng trút tội oan cho xã hội. Bạn tôi dẫn trong sách cổ học Trung Hoa: “Nhất cần thiên hạ vô nan sự. Bách nhẫn gia chung hữu thái hòa” – “ Một sự cần cù cả xã hội vô sự. Trăm sự nhẫn nhịn gia đình hòa thuận”. Anh kể đã có dịp vào nhiều nhà ở Hà Nội thấy họ rất thích treo chữ “Tâm”, chữ “Nhẫn”. Triết tự tượng hình chữ Nhẫn là lưỡi mác đâm vào tâm – tim. Một gia đình không nhẫn nhịn, hòa thuận, xã hội sẽ mất đi sự nhường nhịn, bao dung, tha thứ. Trong nhà, trẻ phải được dạy biết chừng mực, biết chia sẻ. Con trẻ phải được hít thở không khí gia đình không bị “ô nhiễm”. Ông bà, cha mẹ vun đắp cho con cháu kỹ năng nhận biết cái ác, cái xấu, giúp chúng bình tĩnh xử lý những tình huống khó xử. Có chuẩn mực sống, con người sẽ bớt ác. Ngoài đường người lớn hung hăng, bạo lực, ấy là xúi trẻ làm ác nhanh nhất. Xã hội mất đi tính nhân văn thì hành vi bạo lực bị dồn nèn dễ bùng phát mạnh mẽ hơn, liều lĩnh hơn và thú tính hơn. Không nguyên cớ gì sao ra đường lại thủ sẵn dao trong người? Va chạm nhỏ, “cười đểu, nhìn đểu” là rút dao đâm xối xả người khác. Nếu có chuẩn mực sống, cái ác có thể không biến mất hoàn toàn, nhưng đỡ hơn.

Tôi kể, có quen một bà luật sư tham dự nhiều vụ án trong giới trẻ, từng tâm sự, trường học nào cũng có khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn”, song hình như ít để ý tâm giáo dục đạo lý làm người. Môn giáo dục công dân vẫn nặng về rao giảng, thuyết lý, mà nhẹ về những việc rất gần gũi về tình yêu thương đồng loại, đồng bào. Đã đành, thầy cô dạy học trò ngoan ngoãn, lễ phép, nhưng còn phải dạy trẻ biết xin lỗi và nhận lỗi. Đừng đổ thừa cho lớp trẻ, trách nhiệm của người lớn, lớn lắm. Muốn giới trẻ có nhận thức sâu hơn về bản thân, giúp chúng bình tĩnh khi hành động ứng xử trước những tình huống “ngoài ý muốn”, thì cả gia đình, cha mẹ, nhà trường lẫn xã hội phải xắn tay vào. Thấy cái ác, bạo lực sát bên mình, ai cũng đau đớn tìm lời giải. Hóa ra nó nằm ngay trong mỗi con người.

Đám đông và ý thức cộng đồng

Bà luật sư đó còn nhận xét, các vụ án hình sự ngày càng tăng và số tội phạm ngày càng trẻ, thanh thiếu niên ra tòa ngày càng nhiều. Một vị giáo sư thì lý giải : “Đây là một điều hết sức đáng lo ngại. Nhưng không phải vì tỷ lệ thanh niên phạm tội cao, nhiều tội ác man rợ rồi đánh giá cả giới trẻ ngày càng vô cảm, lạnh lùng. Rất nhiều bạn trẻ tập trung cho học tập, lao động và có nhiều thành tích cao, nhiều phong trào đóng góp cho xã hội”.

Anh bạn tôi đồng tình nhưng lại dẫn lời một nhà nghiên cứu xã hội bên nước anh gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự tan rã của ý thức cộng đồng.

Trước đây xã hội Á Đông có nhiều thứ để gắn kết con người: gia đình, láng giềng, làng xóm. Nhiều thứ rất thiêng, nay đã mất “mất thiêng” trong con mắt giới trẻ. Có những suy nghĩ tưởng là mê tín: nhân quả, quả báo, thế mà lại làm cho con người biết sợ. Nay, chẳng ai sợ gì hết. Ở ngoài thế giới, họ giáo dục học sinh bằng lý luận rất ít. Đào tạo kỹ năng sống cho trẻ. Nhiều người “nội soi” mặt trái của xã hội với con mắt đạo đức học. Vậy thì, thử cắt nghĩa động cơ gì khiến những đứa trẻ tay chưa một lần nhúng chàm, chỉ trong nháy mắt đã vung tay sát thương người khác, thậm chí sát nhân “máu lạnh”? Không thể chỉ phán xét đạo đức một cách xơ cứng mà phải “mổ phanh” ở khía cạnh tương tác tâm lý và xã hội học mới tìm kiếm nguyên nhân đẩy con người đến phạm tội. Anh kể, có một đồng nghiệp là nhà báo châu Âu nhiều lần đến Hà Nội và TP. HCM. Ông ta ví von: “Ngoài đường là một màn balet không kịch bản. Tại các nút giao thông kẹt cứng người và xe cộ, ai cũng cố sức chen lấn, bấm còi inh ỏi. Hầu như không có chuyện nhường đường cho người khác”. Ông ấy nói, trong đám đông chen chúc, ý thức cộng đồng gần như bị tê cứng. Hành vi văn hóa và tôn trọng nhau bị “đốt cháy” theo hơi xăng và tiếng động cơ. Chỉ còn lại bản năng gốc. Những ức chế tinh thần bị dồn nén như chiếc lò xo khiến hành vi hung bạo bùng phát. Rồi ông cắt nghĩa, bản chất của đám đông là thiếu khả năng suy nghĩ, thừa khả năng hành động. Đứng tách riêng, có thể anh là một cá nhân có văn hóa. Ở trong đám đông, anh dễ biến thành kẻ bản năng: tự phát, hung hăng và bạo lực. Có cả sự “can đảm” của người nguyên thủy. Một đám đông mất chuẩn, hành xử bạo lực như xoáy nước hút mọi cá thể và tạo ra tập tính hành xử mất chuẩn.

Tôi nhớ có một nhà văn lớn có nói một sự thật khiến mọi người phải suy nghĩ: “Nếu không mục ruỗng từ bên trong thì không có gì từ bên ngoài có thể xâm nhập được”. Hàm ý sự đề kháng của cơ thể mỗi con người trước vi khuẩn, vi rút đầy rẫy ngoài môi trường xã hội. Lâu nay, khi xác định chuẩn đói nghèo, người ta chỉ lấy thước đo thu nhập đầu người. Nay, một số tổ chức quốc tế lại có thêm khái niệm “nghèo sức mạnh”. Khác với nghèo vật chất, nghèo sức mạnh chính là “gốc rễ” của đói nghèo mà không thể đo lường. Ví như ở Hà Nội, TP. HCM, nhiều người trên xe buýt thấy kẻ cắp móc túi, thấy trên đường kẻ xấu hành hung dân lành nhưng đố dám hé răng. Sợ liên lụy, sợ bị trả thù, dù kẻ ác chỉ là một hai tên. Có những em nữ sinh thấy bạn bị đòn “hội đồng” ngay trong lớp, trên sân trường, vẫn nhắm mắt làm ngơ. Dần dà, các em mất hết phản xạ trước cái xấu. Thay vào đó là sự vô cảm. Tôi nghĩ, “nghèo sức mạnh” tức là con người không đủ sức mở miệng kêu to hay ra tay trước cái ác, sai trái, giả dối, xấu xa… Ai cũng muốn yên thân.

Trời tối từ lúc nào. Ngoài kia, phố sá đã lên đèn. Chung quanh vắng tanh. Vì chúng tôi ngồi trong một góc khuất, nên chẳng ai trông thấy. Cũng chẳng ai nghe thấy vì tiếng còi xe, tiếng động cơ náo động như một cỗ máy khổng lồ ùa vào, át đi tất cả. Cánh cửa Văn Miếu đã khép. Anh nói nhỏ nhưng rất rõ, trước hết người lớn chúng ta phải tự xét mình. Có thể vì đã lâu, mình quên mất rằng mình có thể sai, quên cách nhận ra mình sai. Thế nên không thể mở miệng nói “xin lỗi” ngay cả với trẻ con. Người lớn mải mê dấn bước, kiếm tiền, làm giàu bất chấp tất cả. Nên quên là còn nhiều người cùng đi trên đường, nên nhiều khi mình phải lùi lại nhường bước. Nhiều thứ đã quên, đã đánh mất. Giờ phải tự soi xét mình, tự thức tỉnh.

Nguồn:
Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Gieo hạt giống cho một trí tuệ sâu sắc hơn!

    14/12/2016Hơn bao giờ hết, trong giai đoạn khó khăn hiện nay, lãnh đạo các doanh nghiệp càng cần phải có bản lĩnh kiên cường và trí tuệ sâu sắc để chèo lái doanh nghiệp của mình. Cuốn sách Năng đoạn kim cương – là những chia sẻ của tác giả Geshe Michael Roach khi áp dụng thành công trí tuệ Phật giáo vào quản trị doanh nghiệp và đời sống.
  • Cuộc cải cách giáo dục phải xuất phát từ cái đầu của nhà giáo dục

    27/10/2014Trước kia việc gì cũng “từ trên dội xuống”. Từ nay việc gì cũng phải “từ dưới nhoi lên” (XYZ, Sửa đổi lề lối làm việc)
  • Những người trẻ tìm cách sâu sắc

    10/07/2014Lê Xuân NhậtMột loại virus mới đang lan nhanh: virus này khiến những người trẻ biến thành các cụ già. Nhưng họ vẫn nghĩ rằng như thế tức là mình sâu sắc hơn người cùng thế hệ...
  • Cải cách giáo dục - Điểm hội tụ của tất cả các cuộc cải cách

    21/05/2014Nguyễn Trần BạtCuộc sống nối tiếp nhau bằng các thế hệ và thế hệ đi trước chuẩn bị cho thế hệ sau bằng con đường giáo dục. Hay nói cách khác, sứ mệnh quan trọng của giáo dục là chuẩn bị lực lượng cho tương lai. Đó có thể là việc chuẩn bị cho sự xuất hiện của lực lượng kinh tế mới, lực lượng chính trị mới hay con người mới nói chung...
  • Cải cách giáo dục vì một nền giáo dục hiện đại

    07/11/2013Nguyễn Trần BạtMôi trường giáo dục tốt phải là vườn ươm các nguyên chính trị và các nguyên nhận thức, nói cách khác, nó phải là vườn ươm các module phát triển của toàn xã hội và là kho chứa tính phong phú của nhận thức xã hội...
  • Thêm một số suy nghĩ về cải cách giáo dục

    18/09/2013Nguyễn Trần BạtCải cách giáo dục hướng đến sự phát triển con người, chính vì thế những người đi dạy, đi hướng dẫn con người cho tương lai phải có nhận thức, phải có những nguyên lý mang chất lượng dự báo và định hướng. Phải khẳng định, người đi dạy quan trọng nhất là nhà nước...
  • Cải cách giáo dục nhìn ra thế giới

    07/09/2013Xã hội thay đổi, mục tiêu của giáo dục cũng phải thay đổi theo. Xây dựng chương trình cải cách giáo dục riêng nhằm đáp ứng các nhu cầu trong nước, nhưng tất cả các quốc gia trên thế giới đều hướng tới mục đích: Dạy - học như thế nào để có hiệu quả nhất. Xin giới thiệu cách dạy học ở một số quốc gia để các bạn có thể so sánh với nội dung cải cách giáo dục ở nước ta...
  • Cải cách giáo dục bắt đầu từ dạy làm người

    30/03/2009"Phải làm triệt để. Tất cả các em đến tuổi phải học hết tiểu học, học đàng hoàng, và phải dạy đạo đức sao cho khi các em tốt nghiệp tiểu học phải xứng đáng là những thiếu niên ham học hỏi, hiền ngoan, có thái độ và hành động đúng mực ở nơi công cộng và đối với các quan hệ xã hội". - GS Trần Văn Thọ
  • Cải cách giáo dục Việt Nam

    27/12/2008Nguyễn Trần BạtCó thể nói, câu chuyện tưởng như không bao giờ hết tính thời sự và luôn được bàn nhiều trong xã hội Việt Nam vẫn là cải cách giáo dục. Đấy là một dấu hiệu tốt cho thấy sự quan tâm của toàn xã hội đối với sự nghiệp giáo dục nước nhà. Nhưng nhìn ở góc độ khác...
  • Cải cách giáo dục

    13/04/2008Nguyễn Trần BạtAi cũng biết phát triển con người phải thông qua giáo dục, từ ngàn năm trước người ta cũng đã biết như vậy nhưng vấn đề là giáo dục như thế nào? Nếu một nền giáo dục không vì con người mà vì những lợi ích chính trị nhất thời, thiển cận và vụ lợi thì còn tệ hại hơn, nó sẽ làm chậm sự phát triển...
  • Trung thực: nền móng của cải cách giáo dục Việt Nam

    30/12/2005Phạm Xuân Anh"Trung thực nền giáo dục" chính là nền móng của CCGD nước ta hiện nay. Theo quan điểm chủ quan của tôi thì CCGD mà chúng ta đang tiến hành tựa như “xây nhà từ nóc” vậy. Chính vì vậy, những giải pháp chấn hưng giáo dục đều thất bại hoặc không mấy thành công. Tôi có cảm giác rằng nhiều ý kiến, biện pháp CCGD của nhiều tập thể, cá nhân đưa ra vừa qua khi họ đang ở trên… mây để quan sát nền giáo dục nước nhà vậy...
  • Cải cách giáo dục

    09/09/2005Nguyễn Trần Bạt, Chủ tịch - Tổng giám đốc, InvestConsult GroupPhát triển con người là vấn đề trọng tâm của mỗi quốc gia. Hầu hết các nước trên thế giới đều giương cao khẩu hiệu "Giáo dục là quốc sách hàng đầu và dành nhiều tâm sức đề xây dựng và thực hiện các chương trình cải cách giáo dục. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, các chương trình cải cách giáo dục đó, tuỳ theo mức độ, đều có những hạn chế và sai lầm nhất định.
  • Cải cách giáo dục: Phá không phải là…Xây

    09/07/2005Nguyễn Minh Danh... Từ những ý kiến mang tính xây dựng theo kiểu mong muồn phá bỏ ngay những cái đang tồn tại trong bộ máy giáo dục nước nhà không hẳn khi nào cũng có thể mang tới những kết quả cần thiết. Giáo dục là một công việctinh tế, đòi hỏi một thái độ ứng xử cẩn trọng và thực tế hơn là những khẩu hiệu dân tuý mang tính phủ nhận hiện trạng một cách đầy quyết liệt....
  • Cải cách giáo dục: Trước thách thức của thế kỷ XXI

    19/04/2005Phạm Khiêm Ích(Edgar Morin) Nhà trường phải giúp cho sinh viên thấm nhuần “một thứ văn hoá về tính phức hợp” (culture de la complexité), tức là nền văn hoá của thế giới ngày mai...
  • Hãy tự xét mình

    18/01/2004Hoàng TámMấy năm gần đây người ta hay nhắc đến cuốn sách "Người Trung Quốc xấu xí" của Bá Dương (bản dịch Nguyễn Hồi Thủ), nói việc người láng giềng phương Bắc tự soi gương để nhận diện "cái xấu xí" của mình, "tự sỉ" mong sửa chữa để vươn lên. Bá Dương cũng nêu tấm gương của những người ở Mỹ và Nhật đi trước ông, viết sách tự phê phán "cái xấu xí" của mình.
  • Cải cách giáo dục phải làm lại từ đầu

    10/11/2003Bắt đầu từ thập niên 80 của thế kỷ trước, cuộc cải cách giáo dục (CCGD) của ta đến nay đã qua hơn hai mươi năm. Thế nhưng những gì chúng ta làm được cho cuộc cách mạng này xem ra chưa đâu vào đâu cả. Nhiều chương trình, dự án tốn bạc tỷ, thậm chí hàng chục, hàng trăm tỷ, tưởng đã xong, nhưng đưa ra thực thi, bị chính các GS, TS các NGND, NGƯT danh tiếng trong ngành và dư luận xã hội phản ứng gay gắt, quyết liệt, buộc phải huỷ bỏ. Trong khi đó, nhiều vấn nạn giáo dục, nhân cơ hội đó mọc lên như nấm. Cuộc đấu tranh giữa một nền giáo dục dân tộc, văn minh, tiến bộ với nền giáo dục thương mại hoá ngày một gay gắt...
  • Cần đẩy mạnh cải cách giáo dục đại học

    23/07/2003Trong cải cách giáo dục (CCGD), có lẽ do quan niệm phải cải cách tuần tự từ lớp 1 trở đi đến lớp 12 nên trong những năm qua ta đã chú trọng quá nhiều đến bậc PT, còn việc CCGD đại học (ĐH) cho đến hiện nay vẫn chưa được chú trọng ngang bằng...
  • xem toàn bộ

Nội dung khác