Giáo dục và vai trò của những người trẻ "Khai sáng"

06:44 CH @ Thứ Ba - 05 Tháng Tám, 2014
Tròn 5 năm sau khi gia nhập WTO, Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn trong hội nhập và khẳng định nội lực và để phát triển, theo TS Ngô Tự Lập (Chủ nhiệm bộ môn KHXH-NV và Kinh Tế, Khoa Quốc Tế, ĐH Quốc Gia Hà Nội), đất nước cần những người trẻ có khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, như tinh thần khai sáng.

Cần một “Điện Biên Phủ” về trí tuệ

Bà Abby Joseph Cohen, Trưởng bộ phận Chiến lược đầu tư của Goldman Sachs, vừa đưa ra dự báo: Nửa đầu năm 2012 sẽ rất khó khăn (về kinh tế), đối với cả Mỹ và châu Âu. Tuy nhiên, bà cũng cho rằng, nếu nước Mỹ biết tận dụng và phát huy lợi thế của mình, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục thì tình hình có thể sẽ khác. Nhận xét này có gợi cho ông tham chiếu cụ thể nào với bối cảnh Việt Nam hiện nay?

Tôi cho rằng, giáo dục tuy không có tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế nhưng lại luôn có vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển, đúng như bà Cohen nhận định. Một nền giáo dục đích thực, suy cho cùng, chỉ có 3 nhiệm vụ chính, tương ứng với 3 yêu cầu: Yêu cầu thấp nhất là nó phải đào tạo được con người lao động, biết hành xử và tương tác theo những quy tắc nhất định. Yêu cầu ở mức cao hơn là phải tạo ra con người của cộng đồng, thông qua những môn học gắn với cộng đồng như: Văn học, Lịch sử và Địa lý, đặc biệt là Địa lý văn hóa.

Ở những quốc gia chỉ có một dân tộc như Hàn Quốc, việc dạy Địa lý văn hóa có thể sẽ không bức bách nhưng ở Việt Nam, chúng ta là một quốc gia đa dân tộc, chúng ta cần biết cách gìn giữ và phát triển “kho báu” ấy. Yêu cầu ở mức cao nhất, đó là phải đào tạo nên những con người nhân loại, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Chúng ta phải hiểu quy luật tương tác với các dân tộc khác. Chúng ta cũng phải tương tác với thiên nhiên ở quy mô toàn cầu... Để làm tốt nhiệm vụ thứ ba này, chúng ta cần Triết học là vì thế. Triết học dạy con người hiểu được chính mình, hiểu khả năng và hạn chế của bản thân, từ đó, hiểu được vị trí của mình trong cộng đồng, cái gì được làm, cái gì không... Cuối cùng là hiểu được vị trí của chúng ta trong thế giới, chúng ta phải làm gì cho thế giới và được hưởng gì từ thế giới.

Vậy theo ông, nền giáo dục của chúng ta đã đáp ứng đến mức nào, các yêu cầu này?

Bây giờ, nền giáo dục của chúng ta đang không đánh giá và ý thức được mức độ quan trọng của các nhiệm vụ vừa nêu. Thí dụ, chúng ta quen đánh giá kết quả học tập bằng thi cử. Nhưng những môn chúng ta tập trung đánh giá lại thường là những môn như Toán, Lý, Hóa và chúng ta coi đó là các “môn chính”. Trong khi đó, những môn đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của mỗi cá nhân như tôi vừa kể trên, để người Việt Nam hiểu biết về dân tộc mình thì chúng ta lại bỏ bẵng. Vì không coi trọng đúng mức các môn khoa học xã hội nên chúng ta mới phải trả giá bằng những con người vô cảm như đang thấy. Cần phải thấu triệt rằng, người ta chỉ không vô cảm nếu có chung ký ức với cộng đồng. Ra đường, thấy con mình ngã thì mình sẽ quan tâm hơn nhiều so với nhìn thấy một người không quen biết ngã.

Giáo dục mà coi nhẹ việc tạo ký ức chung thì sản phẩm sẽ chỉ là những con người lao động, họ sẽ không hoặc ít có liên hệ với nhau về mặt tình cảm. Như vậy, nền giáo dục của chúng ta mới chỉ đáp ứng được yêu cầu cơ bản nhất ma thôi.

Vậy phải chăng, chúng ta mới chỉ có những “người Việt” mà chưa có những “quốc dân Việt”, theo cách nói của Fukuzawa Yukichi, nhà giáo dục lừng danh người Nhật Bản?

Tôi nghĩ, dù khó so sánh nhưng cảnh báo của tác giả cuốn Khuyến học dành cho người Nhật thời Minh Trị (thế kỷ 19) vẫn rất đáng để chúng ta suy ngẫm. Một dân tộc cần phải xây dựng được triết học/chủ thuyết của mình để đừng giống như đứa trẻ chưa trưởng thành. Tản Đà từng nói: “Dân hai mươi triệu ai người lớn/ Nước bốn ngàn năm vẫn trẻ con”. Câu đó rất giống với quan niệm của Immanuel Kant: “Con người chưa biết sử dụng lý trí một cách tự do thì cũng giống một người vị thành niên về tinh thần và trí tuệ”. Thế kỷ 20, chúng ta đã có nhiều lần thành tựu khiến thế giới ngưỡng mộ, nhất là chiến công đánh giặc ngoại xâm. Giờ đây, chúng ta cần một chiến công nữa, một “Điện Biên Phủ” về mặt trí tuệ. Chiến công này có lẽ còn khó hơn và nếu chúng ta không quyết tâm thì chúng ta không bao giờ có thể sánh ngang hàng với các nước khác.

“Độc lập quốc gia thông qua độc lập cá nhân”

Theo ông, chúng ta phải làm thế nào để đào tạo nên những con người “trưởng thành”?

Theo tôi, chúng ta phải thay đổi quan niệm về giáo dục, với mục tiêu không phải là đào tạo ra “nguồn nhân lực chất lượng cao” (với bao nhiêu phần trăm sinh viên ra trường làm đúng ngành, đúng nghề) mà phải là đào tạo ra con người cao thượng, con người dân tộc biết tương tác toàn cầu.

Xin ông cho biết rõ hơn?

Thực ra, nước Việt là ai, là những con người Việt Nam sống ở đấy chứ cục đất hay hòn đá thì ở đâu chúng cũng chỉ là cục đất hay hòn đá mà thôi. Cho nên, nói nước Việt là nói đến Nguyễn Trãi, Nguyễn Du... đến các giá trị tinh thần chứ không phải chỉ là một miếng đất vô tri vô giác.

Tôi hiểu, Fukuzawa cũng nói về người Nhật thời của ông theo nghĩa ấy. Một dân tộc chỉ mạnh khi những người con của dân tộc ấy mạnh, đặc biệt là tầng lớp trí thức. Điều này gần giống với tư tưởng Khai sáng của Kant: “Con người mà biết sử dụng lý trí để hiểu mình, hiểu người và hiểu vật thì chúng ta mới có khả năng làm đúng”. Chân, thiện, mỹ là như thế! Và Fukuzawa đã đưa ra nguyên tắc nổi tiếng: “Độc lập quốc gia thông qua độc lập cá nhân”, tức là một xã hội muốn phát triển phải dựa trên những cá nhân có khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

Ông đánh giá sao về người trẻ hiện nay?

Có lẽ, sự thực tế của người trẻ bây giờ là điểm mạnh nhưng cũng chính là điểm dở của họ. Bởi nếu thực tế quá thì họ sẽ mất đi hoài bão mà không có hoài bão đủ lớn thì cuối cùng, họ chỉ là những người lao động bình thường chứ không phải là con người tự do, cao đẹp như phải vươn đến. Tôi nghĩ, trong chuyện này, cha anh cũng có trách nhiệm một phần. Người lớn không thể dạy con em mình những điều thực sự cao thượng, nếu lời nói không đi kèm với hành động.

Liệu có thể kỳ vọng vào giới trẻ như những con người Khai sáng trong nhiệm vụ đưa đất nước đi lên?

Tôi nghĩ, với người trẻ, không phải chỉ kỳ vọng mà đấy chính là trách nhiệm của các bạn. Chỉ có điều, có bằng cấp cao chưa chắc đã là người Khai sáng. Phải luôn luôn đặt câu hỏi và vật vã tìm câu trả lời. Trí thức phải là người có thiên hướng muốn biết. Nhưng kiến thức là một cái mạng. Tôi thường nói với sinh viên một cách ẩn dụ về chiếc điện thoại: Khi chỉ có một mình ta thì điện thoại vô dụng, phải đến khi nhiều người có nhu cầu tương tác thì điện thoại mới có tác dụng. Tương tự, nếu anh chỉ đọc một cuốn sách thì nó rất ít tác dụng, nhiều khi, anh còn không thể hiểu nó. Thế nên, mỗi cuốn sách phải nằm trong mối quan hệ với những cuốn sách, những vấn đề khác để so sánh, phản biện.

Xin cảm ơn ông!

LinkedInPinterestCập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Trả lời câu hỏi: Khai sáng là gì?

    08/09/2020Thái Kim Lan, Phạm Toàn, Phạm Minh NgọcTri thức, đặc biệt là tri thức triết học có tầm bao quát nhiều thời đại, liên kết toàn bộ lịch sử loài người tới từng vấn đề thời sự của mọi nơi, mọi lúc trên hành tinh. Một tiểu luận "Trả lời câu hỏi: Khai Sáng là gì?" của Immanuel Kant, triết gia Đức viết năm 1783, đặt nền móng cho kỷ nguyên Khai Sáng của nhân loại, vẫn mang những giá trị hết sức thời sự với người Việt chúng ta...
  • Nền giáo dục khai phóng là gì?

    03/06/2017Dr. Mortimer J.AdlerLiệu một nền giáo dục các môn học khai phóng chẳng phải là một thứ xa xỉ hiếm có trong thế giới ngày nay sao? Các sinh viên đại học của chúng ta nên nghiên cứu vật lý, toán và những khoa học khác thay vì triết học văn chương và âm nhạc. Chúng ta cần những người trẻ tuổi được đào tạo về các môn khoa học chứ không phải những con người có thể trò chuyện hấp dẫn về “văn hóa”. Ngày nay phải chăng bất kỳ ai cũng có thể biện hộ cho giá trị của một nền giáo dục khai phóng?
  • Tinh thần "khai sáng"

    15/01/2016Duy LinhTôi cho rằng cái mà tôi và nhiều bạn trẻ khác đang thiếu chính là một tinh thần “khai sáng”...
  • Nhớ về buổi nói chuyện “Trưởng thành và Khai sáng” ngày 14/7/2011

    05/08/2015Một người trên 18 tuổi thì được coi là trưởng thành nhưng là trưởng thành về mặt sinh học. Một người chỉ được coi là “trưởng thành” về mặt trí tuệ và nhận thức khi người đó được “khai sáng” thông qua “sự học”, “thực học” và “biết học”. Đó là người có suy nghĩ và tư duy độc lập, dám nghĩ và dám tin để từ đó biết lỗi, biết ơn, biết sáng tạo, có khả năng phân biệt đúng - sai, hay - dở, tốt - xấu; biết cái gì đáng khinh, cái gì đáng trọng…
  • Nền giáo dục khai phóng

    16/01/2014Andrew ChruckyVới cơ cấu kinh tế hiện tại, sẽ thuận lợi cho người tuyển dụng khi có một nguồn vốn người làm công tiềm năng được giáo dục tốt. Kiểu giáo dục mà họ cần là giáo dục xóa mù chữ để người làm công có thể tuân lệnh và làm được những việc kỹ thuật. Cái không được cần đến là giáo dục về nhận thức chính trị; bởi thế có một chuyện hoang đường thịnh hành là chính trị nên đứng ngoài giáo dục...
  • Giáo dục khai sáng

    01/09/2011TS. Hồ Thiệu HùngNgày khai giảng năm học mới đang đến gần. Guồng máy giáo dục sẽ lại được
    huy động hết công suất cho việc dạy và học. Trong bối cảnh giáo dục
    “phải đổi mới căn bản và toàn diện” nhằm phục vụ công cuộc đào tạo nguồn
    nhân lực, tương lai của nước nhà đang được định hình qua tầm vóc trí
    tuệ và bản lĩnh của thế hệ ngồi trên ghế nhà trường hôm nay. Tầm vóc này
    phụ thuộc vào mức độ được khai sáng của thế hệ trẻ.
  • Hội trí thức Meirokusha và tư tưởng Khai sáng ở Nhật bản

    19/06/2011Vĩnh SínhVì Meirokusha quy tụ những nhà Tây học có tư tưởng khai sáng tiêu biểu ở Nhật lúc bấy giờ, có thể xem tư tưởng khai sáng của họ cũng chính là tư tưởng khai sáng của nước Nhật nói chung. Đối với những thành viên Meirokusha, họ tự giác về nhiệm vụ phải cung cấp cho dân chúng những kiến thức mới, nhưng đồng thời họ cũng ý thức việc đổi mới tư duy dựa theo lối mòn của Nho giáo nói chung mới chính là nhiệm vụ cơ bản...
  • Tư tưởng, phong trào Khai Sáng là gì?

    09/10/2010Bùi Quang MinhPhong trào Khai sáng là phong trào bắt đầu thời thế kỷ 18 ở châu Âu, coi việc tuyên truyền, phổ biến các tư tưởng tiến bộ, nâng cao các chuẩn mực đạo đức và tri thức khoa học (chứ không phải tôn giáo, điều giáo điều có sẵn) là những phương tiện quan trọng để biến đổi cuộc sống xã hội, con người, làm cho nhân loại tiến bộ.
  • Cần cuộc cách mạng Khai Sáng của người Việt

    27/09/2010Bùi Quang MinhĐể ý nhiều bạn trẻ, trung niên, và cả bậc cao niên lảng tránh bàn luận việc lớn nhỏ của đất nước, dân tộc hay của chính họ, tôi nhận thấy nguyên nhân chung họ đưa ra là: “Ôi dào, rách việc, nghĩ nhiều thì cũng đến thế, việc khó để người khác lo”. Có phải họ lười suy nghĩ, hay là họ ích kỷ cá nhân, họ chưa đủ khả năng nhận thức đầy đủ về dân quyền và việc quốc gia hay là họ đang thờ ơ với vai trò, trách nhiệm và quyền lợi của mình chăng? Họ chưa trưởng thành dù cho cơ thể và địa vị xã hội của họ đã lớn...
  • Giáo dục Khai Phóng

    30/08/2010Lý LanLò dò vô trang web “cựu sinh viên nổi bật” của trường đại học Chicago, Mỹ, thấy một danh sách dài có hình ảnh và thành tích của những người xuất thân từ trường này đã trở thành giám đốc ngân hàng, chủ tịch tập đoàn, bộ trưởng quốc phòng, khoa học gia và kinh tế gia đoạt giải Nobel, sử gia và chính khách làm nên lịch sử, nhà văn, đạo diễn nổi tiếng… Nhìn chung là những kẻ thành công trong xã hội. Nhà trường tự hào trưng hình ảnh họ như những tấm huy chương. Và căn cứ vào những kẻ được biểu dương có thể biết kỳ vọng hay mục tiêu giáo dục của trường. Chẳng phải nhà trường nào cũng nhằm đào tạo những kẻ thành công?
  • Tương lai của Khai Sáng? (*)

    25/07/2009Bùi Văn Nam SơnNguyên tắc của truyền thống Khai sáng là không xem người khác có “ít” lý tính hơn mình, rằng có thể phản bác nhau bằng lập luận chứ không được quy kết bản chất của người khác vào “trục ác”; để từ đó, phân biệt sự Khai sáng với lịch sử của nó và không xem Khai sáng là một công cuộc “nhất thành bất biến” hoặc có thể xoay ngược lại kim đồng hồ.
  • Quản lý xã hội hiện đại dưới ánh sáng của “khoa học mới” và tư tưởng Khai sáng

    10/02/2009Hoàng Ngọc HiếnTrong tác phẩm Từ Đông sang Tây có nhiều chủ đề mới và những cách tiếp cận mới, rất khác nhau. Quan tâm đến chủ đề quản lý xã hội hiện đại, chúng tôi giới thiệu bài của nhà toán học Phan Đình Diệu: “Khoa học mới” và vài suy nghĩ về kinh tế xã hội, trong đó những sự "phức tạp" của quản lý xã hội hiện đại một tập hợp những "hệ thống phức tạp" được phân tích dưới ánh sáng của "khoa học hiện đại" là khoa học nghiên cứu "những hệ thống phức tạp" và bài "Tương lai của Khai sáng"
  • xem toàn bộ

Nội dung khác