Khoa học “Tết”

09:00 SA @ Thứ Sáu - 23 Tháng Giêng, 2009

Có lẽ vì tính tham gia với số lượng đông thành viên cộng đồng, mà “Tết” luôn được xem như một hiện tượng đầy thú vị cho giới nghiên cứu. Trên căn bản ngày Tết, hay thời điểm chuyển từ năm cũ sang năm mới chỉ là một quy ước mang tính định chế, quy ước này lại có thể dẫn giải từ nhiều cách tiếp cận khác nhau.

Xét về văn hóa, tết là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong đời sống tinh thần của người Việt, thời điểm mà theo như ông bà ta thường nói là ngày trời đất giao hòa với nhau, mùa khởi mầm của vạn vật. Ở đây, một mặt biểu hiện yếu tố tâm linh, khi tết luôn là một dịp mà người Việt chúng ta tưởng nhớ về những đấng tổ tiên, tiền nhân qua bàn thờ cúng, hay mâm trái cây ngũ quả.

Mặt khác, là yếu tố văn hóa, khi đến hẹn lại lên, cứ đến những ngày cuối năm, những người con phương xa hướng đầu về quê hương, đất tổ. Anh em nào ở xa thì tranh thủ những ngày nghỉ đáp tàu, bắt xe, đoàn tụ với gia đình. Anh em nào ở gần, thì tụ họp với nhau ở nhà mẹ cha cùng nhau đón mừng năm mới. Các cụ thường dạy: “Mùng một tết cha, mùng hai tết mẹ, mùng ba tết thầy". Yếu tố văn hóa người Việt ngoài tâm linh với các đấng tổ tiên, còn thể hiện trực tiếp lòng biết ơn với những người có công sinh thành, dạy dỗ. Mà lòng biết ơn thì muôn hình muôn vẻ. Nó có thể là một lời chúc, một câu đối, một tấm thiệp, một gói trà xinh hoặc là một buổi thăm viếng và chúc tết lẫn nhau.

Bản sắc dân tộc cũng là một đề tài khi bàn về tết. Ai cũng biết tết ta, hay tết cổ truyền là lễ của ta nhưng chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc. Ngay cả ở nhiều nước phương Tây, khi hỏi về tết, họ thường hiểu rằng đó lễ mừng năm mới của người Trung Hoa. Không phủ nhận rằng trong “văn hóa tết" của người Việt phần trăm từ anh bạn láng giềng đóng một vai trò đáng kể. Ta có màu đỏ của sự may mắn trên phong bao lì xì, cuốn lịch mới xé, hay những thanh pháo đỏ nổ giòn quá khứ khi xưa. Ngay cả hai chữ “Nguyên đán” cũng bắt nguồn từ chữ Hán, với ý nghĩa là sự khởi đầu của một buổi sáng mới. Tuy vậy, chính từ sự giao thoa văn hóa đó, mà “quốc hồn quốc túy” của Việt Nam mới khẳng định. GS Cao Huy Thuần viết: “Bản sắc chỉ đích thực là bản sắc khi phải đối phó với nhiều thách thức, cạnh tranh. Nó chỉ là hoa hậu khi nó đánh bạt một giai nhân khác. Còn nếu không có đối thủ, cái gọi là bản sắc cũng không có, bởi bì bản sắc được định nghĩa là cái gì khác, cái gì đặc biệt" (trích: “Bản sắc và toàn cầu hóa", DNSGCT 160, 18/8/2006). Tóm gọn: bản sắc dân tộc là yếu tố còn lại cuối cùng sau khi va chạm với những nền văn hóa khác. Và đó là gì nếu không phải: câu chuyện tiễn ông Táo Việt 23 về trời, đón xuân bằng cành đào, cành mai cùng thịt kho, dưa giá, củ kiệu, bánh chưng, bánh tét?

Mối liên hệ nào giữa tết và khái niệm thời thượng trên cửa miệng ngày nay "toàn cầu hóa”? Hỏi là tìm cách trả lời: toàn cầu hóa gắn kết thế giới và kéo tết lại gần với mọi nhà hơn, đặc biệt với những người Việt ở phương xa. Chênh lệch múi giờ, chênh lệch thời tiết, chênh lệch hoàn cảnh địa phương, chính sự giao lưu thương mại toàn cầu, mà kết quả của nó là hàng Việt Nam có mặt khắp nơi trong cách siêu thị Á châu, đã mang lại một cái tết hương vị quê nhà cho những người con xa xứ. Cũng thịt kho, củ kiệu, dưa giá, bánh chưng, một cành hoa đào nhập khẩu, đài truyền hình phát thẳng từ Việt Nam. Giao thừa trong khung cảnh 6, 7 giờ chiều, trời lạnh và tuyết, xung quanh im ắng, và ngày mai vẫn phải đi làm. Còn với các du học sinh, nghiên cứu sinh, những người thường đón tết bên con CPU chạy o o từ sáng đến tối thì chính nhờ sự vượt trội của khoa học kỹ thuật, Internet, mà ngày lễ truyền thống quê nhà tận bên kia bán cầu dường như vẫn san sát bên tay. Không gặp mặt, nhưng lời chúc "ảo" như những cánh thư ôm vào lòng nỗi niềm cố quốc. Hôm nay chợ hoa Tao Đàn, ngày mai chùa Vĩnh Nghiêm cầu lộc,…những hình ảnh, những bài viết từ khắp nơi trên toàn đất nước được cập nhật liên tục trên các báo điện tử, mạng online mở cầu nối tết đến mọi nhà.

Kinh tế học là bộ môn mà phân tích của nó cũng không tách rời tâm lý xã hội. Vì vậy, sẽ là thiếu sót nếu không bàn về “kinh tế tết". Thứ nhất, tết là một trong những ngày lễ tinh thần quan trọng trong năm, thời điểm mà tâm lý của cộng đồng đang bước vào giai đoạn hồ hởi nhất. Đây là thời điểm mà các quyết định về tiêu pha trở nên dễ dãi và phi kinh tế hơn. Người người tiêu tiền, nhà nhà tiêu tiền: bộ cánh mới, bình trà mới, chậu mai, cành đào, kẹo, trà, bánh, mứt,…Ai có ít xài ít, ai có nhiều xài nhiều. Ngay cả ai trong nguyên năm tiết kiệm, tằn tiện, năm hết tết đến, cũng bỏ ra một chút vui cửa đẹp nhà. Một điềm lạ là trong khi vật giá ngày tết tăng, nhu cầu tiêu xài của những ngày này lại không hề giảm. Mà có cầu thì chắc chắn có cung. Kinh doanh sản xuất hàng hóa, dịch vụ phục vụ tết trở thành một thời điểm quan trọng để các doanh nghiệp tận dụng kiếm lời. Thứ hai, tết có thể xem như một ngày mà các nhu cầu “phô trương" nở rộ. Ngày xưa, chúng ta thường xem những bộ phim các gia đình phú hộ thể hiện sự giàu có của mình qua đội lân sư hay giàn pháo kéo từ trên nóc đến tận sân nhà.

Ngày nay, với sự đa dạng về hàng hóa, dịch vụ, các phương thức khoa trương tết cũng muôn hình muôn vẻ hơn. Đó có thể là những đại tiệc với hàng trăm khách mời từ chiều đến sáng, những đồ vật trang hoàng ngày tết với giá trị hơn gấp nhiều lần so với những vật trang trí thông thường, những món quà trao tay đắt giá,…Quy tắc cung cầu kinh tế học trong một phút chốc vừa sai vừa đúng. Đúng, bởi vì đây là một nhu cầu có thật trong xã hội giữa một tầng lớp thượng lưu nhất định. Sai, vì có khi cung không thể hiện đúng giá trị của mình, vì phần nào đó bị hiệu ứng "hồ hởi tết” làm sai lệch.

Cần phải mở ngoặc thêm là tết 2009 sẽ đặc biệt vì cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới. Trong khi khủng hoảng tài chính đã lan qua ảnh hưởng nền kinh tế thật, thì những hậu quả của nó ở Việt Nam bắt đầu dần dần cảm nhận được qua những chỉ số tăng giảm khác nhau. Có thể sau năm nay, “khoa học tết” sẽ tiếp tục đào sâu thêm một chuyên ngành mới. Một cái tên khả dĩ có thể là: “Tết thời khủng hoảng kinh tế”!


Nguồn:
Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Tản mạn về câu đối tết

    22/01/2020Trần Phỏng DiềuSáng tác câu đối là một thú chơi tao nhã của bậc trí thức nhiều thời, có nội hàm văn hóa rất cao, thể hiện luân lý của người Á Đông nói chung, tính nhân văn của dân tộc ta nói riêng. Mỗi độ xuân về, ngoài việc trang hoàng nhà cửa, chuẩn bị bánh trái, nhà nào cũng dán câu đối.
  • Chăm chút bàn thờ ngày Tết

    22/01/2020Kim ThoaThờ phụng tổ tiên là một trách nhiệm có tính cách luân lý đối với người Việt Nam, nó thể hiện cho nhu cầu được phát lộ tình cảm và niềm tin huyết thống trong môi trường gia đình.
  • Tâm lý ngày Tết

    22/01/2020Phạm QuỳnhNhững dịp để cả một dân tộc được sống cùng nhau trong một tình cảm, một ý tưởng chung, cùng một xúc động tập thể, bao giờ cũng hiếm. Thường đấy phải là những sự kiện quan trọng, có liên quan ngay đến đời sống của cả cộng đồng, mới có thể tạo nên sự đồng nhất như vậy về ý nghĩ và rung cảm của mọi người.
  • Giữ Tết cổ truyền - Tết xưa, tết nay….

    21/01/2017G.SLê Văn LanNgày xuân con én đưa thoi. Chỉ có 6 chữ thơ Xuân thôi mà thấy đủ sự vần vũ chuyển động của đất trời và lòng người. Có sự nhịp nhàng vui vẻ của con thoi và tiếng thoi. Cả những thoăn thoắt sinh động của cánh én trên lồng lộng mây trời… Tết xuân là như thế. Không hề và không thể “nhất thành bất biến”. Nhưng nếu biến động chuệnh choạng hoặc thậm chí đứt gẫy thì “ còn gì là xuân”?
  • Cô đơn đón Tết

    02/02/2014Doãn DũngCó một góc nhìn khác về Tết. Một người trốn chạy những lễ nghĩa của Tết, một người có trạng thái tâm lý dường như mâu thuẫn, không ăn Tết với người thân, mà một mình, giữa những nơi xa lạ… Lớp người trẻ bây giờ cũng vậy đó, họ tranh thủ đi đâu đó vào dịp Tết, không nhất thiết phải quây quần với gia đình theo truyền thống.
  • Chuyện phong tục Tết

    19/01/2009Nguyễn Vinh PhúcLễ tết là thuộc về phong tục. Trong phong tục của cả nước có phong tục riêng của từng vùng. Mỗi vùng đóng góp những phong tục của mình vào phong tục chung. Hà Nội cũng vậy, từ xưa để hình thành một vùng “Văn hóa kinh kỳ” cũng có tục đón Tết riêng.
  • Xuân Nam Bắc - Tết Bắc Nam

    19/01/2009Nguyễn Trọng HuấnHơn bảy trăm năm trước, Điều Ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông, một chiều, từ đỉnh cao non thiêng Yên Tử, phóng tuệ quang bát nhã nhìn về phương Nam, thấy chân trời nơi cuối đất, ...
  • Tết quê

    16/01/2009Vương Minh

    Ấm nồng như ký ức, đẹp đẽ như tuổi thơ, Tết quê chợt về miên man trong hồi tưởng. Tôi lại nhớ, lại nôn nao, lại ước mình được nhỏ bé...

  • Đánh thức đất trong Tết nguyên đán

    01/01/1900Nguyễn Vinh PhúcNguyên đán là từ Hán – Việt. Như vậy từ “Tết” có tên gọi khi nước ta tiếp xúc với văn hóa Hán. Cái tên Tết mà các cụ xưa dùng để chỉ Tết Nguyên đán thì cũng là diễn nôm chữ “Nguyên”. Nguyên có nghĩa là bắt đầu, lớn, đứng đầu. Kinh Dịch cũng bắt đầu bằng quẻ Nguyên.
  • Ý nghĩa ngày Tết Nguyên Đán

    15/01/2009Hồng Anh (st)Tết Nguyên Đán là ngày hội cổ truyền lớn nhất, lâu đời nhất, có phạm vi phổ biến rộng nhất từ Mục Nam Quan đến Mũi Cà Mau và là ngày lễ tưng bừng, nhộn nhịp của cả dân tộc. Từ những thế kỷ trước, từ đời Lý - Trần – Lê, ông cha ta đã cử hành lễ Tết hàng năm một cách trang trọng.
  • Nhàn nhã như Tết

    31/12/2008Nguyễn Vĩnh NguyênGiật mình vốn là cảm trạng có thật khi một năm đi qua. Giật mình là để được trở về. Trở về với góc sống, không gian và trạng thái thanh thản của mình. Giật mình là cái buốt nhói trống rỗng hoang lạnh tâm thức sau tháng ngày bươn bả rồi nhận ra cái vô nghĩa của thời gian nhân sinh thường nhật.
  • Lễ, Hội, và Tết

    16/02/2007Nguyễn Tiến VănLễ – Hội – Tết lấy tự nhiên, vũ trụ làm trục dọc, và nhân sinh làm trục ngang, hòa hợp cả với trời đất và con người. Và đương nhiên, trong tiến trình phát triển của xã hội loài người, nhất là cuộc sống hiện đại ngày nay, có những lễ-hội-tết bị làm cho phai mờ đi, và cũng có những lễ-hội-tết được làm cho đậm nét hơn...
  • Ngày Tết nói chuyện về nguồn

    29/01/2006Vũ HạnhNếu nhiều loài sinh vật quay quắt về nguồn như một thôi thúc từ trong sâu thẳm bản năng, thì người về nguồn là biết đi quanh về nẻo tương lai, bởi với con người không chỉ có mỗi nhu cầu tìm về quá khứ như nhiều loài vật, mà quay về ấy là tìm những chất liệu bồi dưỡng cho những chặng đường dài đi tới.
  • xem toàn bộ

Nội dung khác