Chân dung nhà văn một thời: Nguyễn Khải

Vương Trí NhànVTV
11:49' SA - Thứ bảy, 08/08/2015

Người trí thức thời đại

Ở đâu đó trong các tài liệu về trí thức, tôi đọc được nhận xét : các trí thức cách mạng thường là những người rất thông minh. Họ học một biết mười. Song cái chính là vì học chưa đến đầu đến đũa, nên họ không có cái nỗi sợ của người trí thức lão thực.
Họ muốn thay đổi thế giới một cách thật nhanh.
Và họ chấp nhận mọi phương tiện để đạt đến mục đích
Thành kể, vào những năm này ( Khải đã ngoài 70 ), đến Khải còn thấy sách vở ngổn ngang khắp nơi. Khải ham đọc đủ thứ và đọc rất nhanh, rồi bỏ cũng rất nhanh. Thấy không học được điểm gì là bỏ ngay. Nói chung Thành cho rằng lối đọc của Khải là có cái vẻ nhặt nhạnh.
( Lại nhớ cái ý về Lưu Quang Vũ : Vũ không bao giờ đọc một cuốn sách nếu cuốn sách đó không giúp Vũ ít nhất viết được một bài điểm sách )

4-8-04
Hữu Thỉnh bảo tôi viết bài phê bình đối với Thượng đế thì cười như thế là rất hiểu ông Khải, chỉ muốn bớt đi cái đoạn La Rochfoucauld, cũng như đoạn người vợ mặc dù ở Khải đúng là như vậy, không chừng đây là chỗ đau nhất của Khải, Thỉnh bảo vậy.
Tôi chợt nhận ra cái ác của tác giả Thượng đế thì cười. Xưa nay Khải có tiếng là ác, nghe nói hồi trước viết về ông bố đã làm cho ông rất hận, nay lại viết về bà vợ như vậy, tức là chỉ cốt được việc mình, còn mo-phú tuốt.
Cũng tức là Khải là kẻ dám dùng tất cả mọi phương tiện, miễn đạt tới mục đích.
Thứ nữa có cái điều tôi cũng thấy rõ thêm, đúng là sách này không cần cho ai. Một cây bút nào đó, muốn tìm lấy đường đi của mình trong cuộc đời ngổn ngang hiện nay, không thể nương tựa vào Thượng đế thì cười.
Tác phẩm chỉ liên quan quá khứ của chúng ta chứ không liên quan gì tới ngày hôm nay của chúng ta. Và cái quá khứ ấy chưa được giải mã. Nó vẫn giữ nguyên bộ mặt bí mật.

5-8-04

Chỗ khác của Khải với Tô Hoài ; ở Tô Hoài luôn luôn còn cái khả năng phủ định triệt để, không chừng mọi chuyện chỉ là nhố nhăng nhảm nhí hết.Và cái đó là thật
Còn Nguyễn Khải thì không, chớ lơ mơ mà chạm vào cái điều Nguyễn Khải coi là thiêng liêng hôm qua, cả đời Nguyễn Khải chỉ có nó.
Cũng như cái chuyện sự chân thực của văn chương. Trong khi Khải bảo đảm 100% của mình là thực thì Tô Hoài nói rằng cũng khối chỗ bịa trong văn chương của mình. Khải cổ hơn Tô Hoài một nhịp.

Những bài học
Trên TT&VH 16-7 – 04, Khải còn tuyên bố rằng mình viết rất thực. Nghĩ rộng ra những người khác, tôi thấy sợ nhất trong văn chương là những ông tự tin tuyên bố là mình mang lại cái thực trên đời. Đó chỉ là cái thực mà họ muốn, có lợi cho họ.

Một khía cạnh khác : Tại sao Khải lại dùng thể tiểu thuyết và cái việc đó mang lại hậu qủa như thế nào ?
Trả lời : Chắc là ở đây những tính toán tinh ma có mặt. Muốn bán nốt quá khứ của mình. Muốn viết hồi ký cho oai. Nhưng lại không có nhu cầu nghĩ lại về đời mình, ngược lại chỉ muốn xuê xoa, trốn tránh. Và thế là tiểu thuyết đã làm hại tác giả. Nó mang lại cho ông một cái ảo tưởng.
Có lần tôi đã nghĩ người Việt khó nhận ra được những thói hư tật xấu của mình vì không chỉ có cái lỗi này, họ lại có ngay cái lỗi khác, làm cho việc sửa cái lỗi thứ nhất khó khăn gấp bội. Ví dụ họ không chỉ lười mà hình như lại rất chăm, thế mới chết
Nguyễn Khải cũng vậy
Kỹ thuật viết ở Thượng đế thì cười đã lên đến độ cao cường. Tức là Nguyễn Khải thích đề cao mình song lại làm bộ khiêm tốn, kể xấu mình. Việc này cần cho độc giả, nhưng có lẽ cũng là cần cho chính tác giả nữa.Ông thà biết rằng kể về mình thì dơ lắm. Song cái con người cũ trong ông không thể nào khác được, nó phải lên tiếng để ông có dịp vĩnh viễn hoá mình, như tôi đã viết.Thế tức là, thủ pháp càng tinh vi, nó càng giúp cho tác giả trong việc trốn tránh, thì lúc đòn đánh ngược lại nó càng làm hại tác giả.
Dư luận về bài báo
Nguyễn Văn Thành bảo Đỗ Lai Thúy chịu bài này lắm, nhiều bài khác ông này còn làm văn, đến bài này thì vượt lên đứng ngang hàng với Khải mà viết. Cả Thành và Thúy đều bảo viết được đấy, giọng điệu ôn tồn nhưng cái ý toát ra rất ác. Kể ra một nhà văn đến tuổi 70 mà để người ta viết như thế cũng thật buồn. Lâu nay, K còn là nhà văn để người ta hy vọng. Thành thử có thể xem việc ông ta viết Thượng đế thì cười là một cái dại.
Thành : Sau bài này sẽ dẫn đến sự đoạn tình giữa ông với Khải thôi.
Nhàn : Ông Khải đoạn tình với tôi lâu rồi.Mấy năm trước, ra Hà Nội, lão ấy có thèm gặp tôi đâu ( gặp riêng chứ không phải gặp chung ).
Lấy ví dụ như ông Nguyên Ngọc, lúc cần, ông ấy cũng cho Ngọc vào lò rô-ti cơ mà.

Vẫn lời Thành : Đọc xong thì thấy con người này dối trá và kiêu ngạo thật. Chả trách Nguyễn Huy Thiệp đã gọi các nhà văn lớp trước là một lũ giặc già

Thử nghĩ có thể viết tiếp :
Con người nhà văn Việt Nam, con người Việt Nam hiện lên qua Thượng đế thì cười.
Trước đó, thử phân tích con người dưới góc độ tâm lý học : Cái điều thực của hắn ta và điều hắn muốn bộc lộ
Ông Hữu Vinh bảo ông Thái Duy nhận xét Nhàn nó hiểu Ngyễn Khải lắm mới viết được như thế. Nguyễn Kiên cũng đồng tình.
Bà Lê Hồng Sâm cũng bảo viết được, nhưng có hơi ác. Khải còn có vài điểm có thể khẳng định được
Ông Lê Đạt ( qua lời Phạm Sông Hồng ) Nhàn nó viết bài này chứng tỏ là nó còn muốn làm một cái gì đó.
Trong bài trả lời phỏng vấn trên TT&VH, 16-7-04, Khải nói rằng trong suốt thời gian cuốn sách bị ách lại, “ tôi cũng không phát biểu để bày tỏ điều này điều nọ. Tôi im lặng “. Trong khi đó thì nhiều người bảo là Khải. có viết thư cho ông Nguyễn Khoa Điềm tỏ ý dằn dỗi, tôi được giải thưởng Hồ Chí Minh mà thế à, không in của tôi thì nhân dân không được đọc, nhân dân bị thiệt.
Nhưng sự nói dối đó còn chưa tởm bằng ở một đoạn dưới, Khải lại nói : “ Tôi không có dũng cảm để thoát ra ( khỏi những ràng buộc của hoàn cảnh –Nhàn ). Tôi không có gan đứng một mình.
Nói vậy tức là mình có thừa tài, chẳng qua nhát. Ô, nghe đúng quá rồi còn gì. Nhưng theo tôi cái tài mà người ta có thể nhịn được, không phải là tài; cũng như những điều tâm huyết mà người ta có thể không viết ra cũng được, không phải là tâm huyết.
Và cái sự bó buộc của hoàn cảnh cho Khải. một cái cớ để đề cao mình, thực tế Khải vẫn thấp so với tiêu chuẩn của nhà văn, nhưng ông lại tìm ra đủ lý do để biện hộ
Trong bài trả lời phỏng vấn trên LĐ 19-10- 03, phóng viên hỏi nhà văn hiện đại phải xử lý những nỗi đau của con người hiện đại theo hướng nào, Khải bảo “ Chị nghĩ văn chương có thể can thiệp tích cực vào những nỗi đau của thiên hạ à ? Không hề có chuyện đó đâu ! văn chương chỉ có thể bồi đắp vào cái bản lĩnh sẵn có của bạn đọc để họ tỉnh táo hơn can đảm hơn khi phải lự chọn một lối thoát ”
Theo tôi đoạn văn này rất tiêu biểu cho Nguyễn Khải :
Ông không là nhà văn của nỗi đau.
Mà ông cũng không quan niệm nỗi đau ấy là quan trọng.
Cái ông khuyến khích con người là vượt lên tìm lối thoát.
Nhưng chính là vì thế, mà văn ông thiếu chất nhân bản.
Với Nguyễn khải, nhà văn được định nghĩa :
Người viết văn để tuyên truyền, kêu gọi
Người đặc biệt tài năng ở chỗ “ đi guốc vào bụng người khác “, chứ không phải người thông cảm chia sẻ với người khác.
Người không có những câu hỏi riêng, mà chỉ có những câu trả lời chung cho cả đám đông.
Người tự bằng lòng với vai trò sách động của mình

7-9-04
Báo Văn nghệ số ra 27-8& 3-9 đăng bài Đông La, nói rằng gặp CLV ban đầu quá khó, nhưng về sau ông lại thương mình. Còn Nguyễn Khải mới gặp ông thấy ông ân cần chu đáo, vậy mà vẫn cảm thấy quá xa cách.
Tức là Khải chỉ đối xử cho xong, chứ chả yêu ai, chả tiếp xúc với ai. Ông không có bạn.
Cũng theo Đông La, cái chính trong quan niệm tiểu thuyết của Kundera là cái tôi ý thức ; cái tôi chính là bản chất hiện sinh; một chủ đè là một câu hỏi hiện sinh; ngay cả lịch sử cũng phải được hiểu được phân tích như là một tình huống hiện sinh.
Nói cách khác, tiểu thuyết khảo sát không phải hiện thực mà khảo sát cuộc sống, cuộc sống không phải những gì đang diễn ra mà cuộc sống là những vùng khả năng của con người tất cả những gì con người có thể trở nên, tất cả những gì con người có thể..
Theo nghĩa này, Nguyễn Khải chẳng có gì liên quan đến Kundera cả …

24-2-06
Tết vừa rồi, ông Khải trả lời Thúy Nga trên báo Tuổi trẻ lại than thở rằng mình chả có quyền gì cả ai muốn cấm mình thế nào thì cấm mà cho phép mình cái gì thì được cái nấy. Tôi cho rằng cũng là một lối làm nũng. Một người như Nguyễn Khải lẽ ra phải quên cái này đi từ lâu.
Đầu đề bài viết này là câu tuyên bố muôn thuở : Tôi chỉ là người của một thời.
Một câu hỏi tôi phải lo trả lời trong những ngày tới : ông Khải mang cái đặc tính gì của người Việt
4-10 -06 Tháng 9 báo Sài gòn tiếp thị có bài Nguyễn Khải dự định sẽ tái xuất giang hồ. Nhưng đọc cứ thấy vớ vẩn, vẫn giọng điệu cũ, tôi tài nhỏ tôi phải tìm cách luồn lách, tôi viết Thượng đê thì cười chẳng qua vì nổi cáu với vợ “Bạn bè bảo tôi là người có số may, điều đó đúng. Nhưng số phận của mỗi người lại do tính cách của người đó quyết định. Một người rất tài giỏi nhưng lại thích bày tỏ cái hơn của mình một cách công khai thường là có một số phận rất tội nghiệp, ở đâu cũng bị xua đuổi, bị đày ải, bị nhục mạ, bị nhận án oan. Tôi thì khác, tôi cũng là người có tài, nhưng là tài nhỏ tất phải biết cách bảo vệ nó. Tôi chả khoe tài bao giờ, lại biết cách che mặt, ngồi sau, nói nhỏ, chẳng làm ai phải ghen ghét vì tôi, tức giận vì tôi. Tôi viết lách hanh thông từ trẻ đến già là tôi luôn biết đứng lùi lại để khỏi đụng chạm tới người bên cạnh. Bởi vậy trong nhiều tai nạn của nghề nghiệp tôi đều thoát ra nhanh hơn nhiều người, đỡ bị xây xát hơn nhiều người, đặc biệt là không phải hao tổn nhiều sức lực và thì giờ vào những chuyện không đâu, những chuyện rất vô nghĩa. Biết bỏ qua những chuyện vô nghĩa (tức là phải biết cách đứng lùi lại một chút, đứng về thì tương lai để nhìn cái hôm nay như đã thuộc của thì quá khứ), tập trung sức lực vào những công việc ấp ủ một đời của mình, những việc thuộc về lợi ích lâu dài của cộng đồng. Khoe tài, tự đắc với cái tài của mình là việc làm của kẻ mất trí, chẳng có lợi cho ai, trước hết rất bất lợi cho bản thân. Dương danh cho thoả lòng kiêu một lúc để chịu mất đi nhiều năm tháng phải sống trong ân hận, trong thất vọng, trong những giành giật vặt vãnh để sinh tồn, đó là một chuyện rất đáng tiếc của những người nghĩ hẹp. Một đời tôi đã được chứng kiến nhiều tài năng lúc mới xuất hiện hết sức rực rỡ, độc đáo mà rồi về già phải ôm mối hận đã để trượt qua nhiều cơ hội được vắt kiệt cái tài của mình. Đừng đổ lỗi cho thời thế, cho số phận. Là do mình cả. Mình còn chưa biết cách ẩn nhẫn, nín nhịn, biết chọn cái lúc cần nói, cần viết, biết dừng lại cái lúc cần dừng, dám dẹp bỏ lòng tự ái tầm thường, bỏ qua những hiểu nhầm thiển cận của bạn bè và người thân để bảo vệ đến cùng hòn ngọc ngậm không bị phá huỷ. Nó là công lực tu luyện một đời của mình để trao lại cho những thế hệ đến sau. Có nên viết những chuyện đó ra để bạn đọc cùng thưởng lãm không nhỉ? Viết văn không chỉ do nhu cầu kiếm sống, viết văn cũng không chỉ do những bức xúc khôn khuây của cá nhân, mà viết còn là mong muốn được trao trở về với cái vô hạn. Hãy tin vào lời nói của người sắp ra đi mãi mãi. Họ không còn thì giờ để hưởng danh, hưởng lợi nữa. Họ chỉ còn một khoảng thời gian rất ngắn ngủi để nói cho thật, để bộc lộ bằng hết những nỗi u uẩn trong lòng mình. “

5-10 -06
Nhân cái chết của tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn, tôi đọc lại Thời gian của người
Theo tôi,Phạm Xuân Ẩn mạnh vì quan niệm chi phối ông là quan niệm hiện đại – Con người có thể và cần phải phân thân làm nhiều mảng
Bản chất cuộc sống là trò chơi
Chơi đồng nghĩa với phi tư tưởng hóa ( Việc Phạm Xuân Ẩn coi các điệp viên đối phương như bạn )
Nguyễn Khải chưa hiểu được điều đó.
Trong các cuốn sách của Khải, nhân vật Quân chỉ hiện ra với tất cả khôn ngoan mưu lược tỉnh táo

2007

12-3

Một hai tết nay, Nguyễn Khải không còn là “ điểm ‘ được các báo săn đón nữa. Tết năm nay đâu chỉ có một tờ báo nhớ đến tác giả Xung đột, hỏi ông đang làm gì,và ông nói rằng ông sẽ viết
Một chủ đề có thể viết Tuổi già của Nguyễn Khải
Già thật chứ.
Thành kể ông như bị mê hoặc đi.

Nhà thơ Lê Đạt

Nhà thơ Lê Đạt

3-5-07
Kỷ niệm ngày 30-4, một tờ báo đưa tin đâu Đài truyền hình cho chiếu trong chương trình sân khấu vở Cách mạng do một cơ sở trong Sài Gòn dựng
Ông Khải được báo Tuổi trẻ dành cho cả hai kỳ liền để bộc bạch
Và ông lại khoe, khoe ở hai điểm : một là viết kịch tài, mới viết lần đầu mà đã có những ngón nghề giỏi ( như nhân vật Biên) ; và hai là nắm bắt được những con người trong xã hội.
Tôi ngồi nghĩ chẳng qua Cách mạng đứng được là do nó nói được cái bức bách của Sài Gòn sau bao năm chiến tranh
Nhưng những ngày sau đó có phải là những ngày giải phóng chưa thì còn phải xem đã

Nguyễn Văn Thành đi xa hơn :
– Về kịch, cách mạng cổ rồi, nó quá nhiều lời
– Về nội dung, ông Khải không biết rằng vì vở kịch đó, ông Khải bị người ta chửi cho bao nhiêu mà kể. Người ta nói ai mà không kinh khi biết rằng ông ấy viết về bố mẹ mình. Thật vô phúc cho nhà nào có đứa con như vậy
Nguyễn Mộng Giác gặp tôi, cũng nói điều tương tự
Lại nói về con cái :
Nguyễn Kiên kể con ông Khải bây giờ, Khoa là đứa làm ra nhiều nhất. Mà chính nó hồi trước lại ngô ngọng.
Hóa ra, Khải tự nhận, mình nhận xét về người đều sai cả.
Thành kể, đang nói chuyện thế này, thấy con về là Khải im lặng hẳn. Người ta phải nghĩ rằng ông khiếp sợ con quá mức.
Nguyễn Kiên : thỉnh thoảng ô Khải lại gọi điện ra, nói một lô một lốc, nói lâu quá thì thôi nhé bỏ xuống chẳng ra đầu cuối gì cả
Nguyễn Mộng Giác : Chính ra, Khải cũng là món nghiện của Võ Phiến. Đọc vừa phục vừa kích thích Võ Phiến chửi bới.

Báo Văn Nghệ số đặc biệt 1-5—19-5, ( và kỷ niệm 50 năm thành lập Hội ), có bài Nguyễn Khải nói về Nguyễn Đình Thi, nhà văn chiến sĩ
Cho rằng đời ông Thi rất nhiều chuyện lớn mà không viết
Sau này, hồi chiến tranh, sa vào sự lặt vặt của đám công chức

9-5
Đọc tập Sống ở đời
Mất toi một cuốn sách thâu tóm cả cuộc đời Khải.
Sống cốt để viết. Viết để và châm chọc vừa lấy lòng lớp cán bộ cơ sở. Đời ông là thế.
Ông không tìm sự thực. Ông không có nhu cầu nhất thiết phải viết trong trường hợp đó
Ông chỉ muốn làm cho lớp cán bộ kia sợ, phục. Không làm khi này thì làm khi khác
Nhu cầu thỏa hiệp đã làm hỏng sự nghiệp ông, mà ông không biết ( Đây là nói cái sự nghiệp có thể có chứ không phải cái sự nghiệp như ông nghĩ )

24-5
CẢM KHÁI KHÔNG ĐỦ !

Viết tối 23/24-5-07

Trên báo Văn Nghệ số 17-18 vừa qua có bài Chiến sĩ – Nghệ sĩ của Nguyễn Khải. Đây là mấy ý tóm tắt: 1/ Nhiều nhà văn ở ta, quãng đời đẹp nhất là thời chiến tranh. 2/ Đến thời hòa bình, ta đã sống hoài sống phí, sa vào quan liêu phù phiếm. 3/ Vậy mà nhiều chuyện tốt đẹp trong thời chiến tranh ta đã bỏ qua, không viết. Nhìn chung, nhà văn nên lo sáng tác – nếu bảo tính toán, thì đó là cách tính toán hợp lý nhất dễ dẫn đến hiệu quả lâu dài. Và đó là bài học mà nhiều cây bút về già nhận ra, dù đã muộn.
Đã có bài anh Phong Lê ( VN số 20) chia sẻ với anh Khải về các nội dung này.

Tôi muốn đề nghị một cách nghĩ khác :
1–Nên phân biệt đóng góp của một nghệ sĩ và một chiến sĩ.
Những gì anh Thi có những năm đầu kháng chiến chống Pháp là rất đẹp, nhưng dưới góc độ văn chương, đó mới là ở dạng tiềm năng. Anh Khải ao ước giá anh Thi viết lại thời đó hẳn sẽ rất thích – đó là giả định của người đọc sử chứ không phải là người đọc văn học.
Viết lại quá khứ một cách văn học có những yêu cầu khác với yêu cầu thông thường. Không phải cứ được chứng kiến nhiều việc quan trọng, là có ngay được cái hay. Nếu tính chuyện “ sống nhờ” vào chất liệu của đời, thì ai chẳng viết được, cần gì đến nhà văn.
Tôi nghĩ những ngày kháng chiến đã vào thơ vào nhạc Nguyễn Đình Thi, thế là được rồi. Còn nếu ước ao nó vào tiểu thuyết ư ? Viển vông quá ! Cái đoạn Nguyễn Khải tả Nguyễn Đình Thi, giữa Việt Bắc cuối 1954, ngồi đọc Chiến tranh và hòa bình đâu có phí, nó đã “vào” Vỡ bờ. Còn nếu bảo Vỡ bờ không thành công thì cái phút giây kia cũng vô vị. Nó chẳng có ích gì cho văn học.
Hồi đầu chiến tranh chống Mỹ, anh Thi đã đi với Phòng không và Không quân. Với đất nước ta, một sự kiện như lần đầu Không quân có mặt, từ góc độ lịch sử mà nhìn, cũng đẹp lắm chứ, giá viết cho lên hết tầm cỡ của nó, cũng “dễ vào mai sau” lắm chứ! Và anh Thi đã viết Vào lửa lẫn Mặt trận trên cao. Tôi nhớ hồi ấy ( 1965-1967 ) một trong hai cuốn đã dược dịch cả ra nước ngoài, đâu nhà Juliard bên Pháp in, rồi cả bên Cuba cũng in. Thế mà cuối đời, bạn đọc cũng như tác giả có mấy khi nhắc tới chúng ?

2—Cuộc sống là liên tục. Ở một con người, giữa cái cuộc sống trong sáng tốt đẹp trong chiến tranh ( cứ tạm cùng anh Khải giả định thế ), và cuộc sống rắc rối trong thời bình, cái nào là chính, xin thưa phải nói cả hai.Và với nhà văn nó đều là chất liệu tốt, có thể tạo ra những tác phẩm đóng góp cho xã hội. Nguyễn Minh Châu là gồm cả Bước chân người lính lẫn Phiên chợ Giát và Cỏ lau. Với các nhà văn khác cũng phải tính như thế, kể cả anh Thi. Giữa anh Thi trong chiến tranh và anh Thi trong hòa bình có tiếp nối, trước sau vẫn là một con người. Ai cũng vậy, không thể lấy con người ông ta trong hòa bình đối lập với con người ông ta trong chiến tranh, rồi khuyên người ấy chọn con đường viết về kỷ niệm chiến tranh cho chắc ăn. Có viết cũng hỏng.

3– Cũng như Nguyễn Huy Tưởng, Hoài Thanh, Chế Lan Viên …và nhất là Tố Hữu, đóng góp của một người như Nguyễn Đình Thi trong văn học là trên cả hai phương diện. Thứ nhất là người sáng tác. Thứ hai là người kiến tạo nền văn học, người đạo diễn, người huấn luyện viên, người mở đường, người xây dựng lực lượng, người sắp xếp nhân sự, người phác họa tương lai. Chưa biết hay dở thế nào song ở cả hai phương diện, các ông đều để lại dấu ấn. Cho đến nay, phương diện thứ hai này của các ông ít được ghi nhận. Bởi chỉ lấy mình ra mà suy, anh Khải cũng đi theo lối nghĩ thông thường đó. Như thế là làm nghèo các nhân vật lịch sử đó đi. Việc ghi nhận cái phương diện thứ hai này của Tố Hữu, Nguyễn Huy Tưởng, Chế Lan Viên, Nguyễn Đình Thi …lẽ ra phải làm sớm hơn, đầy đủ hơn, bởi nó còn liên quan đến sự phát triển văn học hôm nay.
Anh Khải giả dụ rằng anh Thi cuối đời chỉ tập trung viết thì hẳn đã có được một văn nghiệp lớn. Tôi định nói ngược lại, giá như đến giai đoạn khó khăn về sau, anh Thi tập trung vào việc lãnh đạo thì nhỡ biết đâu lại có đóng góp đậm hơn. Là cũng góp vui thế thôi, chứ tôi chả dại gì đề nghị vậy. Vì — chính là qua lời kể của anh Khải những năm cùng làm việc ở Văn Nghệ quân đội mà tôi biết — anh Thi là loại khi làm công tác phụ trách thì không quên mình là người sáng tác, phải lo làm mẫu cho anh em mới được ; còn khi vào sáng tác thì nghĩ rời mình ra, chắc văn học hỏng mất. Nó là tính người rồi, khó bỏ lắm. Ta chỉ nên giả dụ cho người nào đó cái điều người ấy có thể làm được.

4– Sau hết, tôi muốn nói một câu tóm tắt : nếu quay về quá khứ, trở lại với những người đã khuất là một cách tốt nhất để hướng về tương lai, thì việc dừng lại ở cảm khái không đủ. Cái cần hơn là lý tính sáng suốt.

Đọc bài Phong Lê Cảm khái cùng nhà văn Nguyễn Khải trên Văn nghệ số ra 19-5
Càng thấy rõ lớp nhà văn này đầy ảo tưởng
Ông Khải chỉ từ mình mà suy, rằng giá kể ông Thi viết thì chắc để lại một cái gì đó
Nhưng theo tôi ông Thi chỉ là quan chức, phần sáng tác chỉ đủ để minh họa cho phần quan chức của nhà văn
Về phần mình, Nguyễn Khải nhìn ông Thi một cách lý tưởng.
Theo tôi nhớ trong những lần nói chuyện, ông Thi được Nguyễn Khải đánh giá thấp hơn nhiều
Theo NVT, Nguyễn Khải cho Nguyễn Đình Thi được thế là đã quá nhiều

VTV
Nhà văn Nguyễn Khải
Nhà văn Nguyễn Khải
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,