Gương soi công bằng, dân chủ và văn minh!

06:12 CH @ Thứ Hai - 16 Tháng Hai, 2015

Khi chính quyền và người dân chưa ý thức được tầm quan trọng, thiết yếu của không gian công cộng,văn hóa công cộng, chưa chăm chút đầu tư cho không gian công cộng, chưa giáo dưỡng xây dựng lối sống nơi công cộng thì cái xã hội mà ta mong mỏi, công bằng-dân chủ-văn minh, chưa thể hiện hình...

Không gian công cộng xưa kia ở làng quê và phố thị thường gắn với đời sống tâm linh và các hoạt động có tính chu kỳ. Cái đình là ngôi nhà đa chức năng hành chính-thờ cúng-văn hóa. Ngôi Đình là người mẹ nuôi dưỡng văn hóa nghệ thuật cộng đồng. Điêu khắc và trang trí gắn trên kiến trúc của nó làm nên biểu tượng và niềm tự hào văn hóa của dân làng. Sân đình nuôi dưỡng mọi hoạt động từ sân khấu tuồng, chèo tới hát múa, đàn nhạc và lễ hội cùng các trò chơi và các môn thể thao. Có thể nói nó đóng vai trò như cái nhà thờ Gôtích bên châu Âu. Các chùa, đền, miếu cũng là nơi dung dưỡng các môn nghệ thuật gắn với các ước định tâm linh phong phú và rắm rối của người Việt. Các kiến trúc cộng đồng này cùng các hoạt động văn hóa nghệ thuật diễn ra ở các không gian đó quán xuyến toàn bộ đời sống văn hóa của người dân. Sự bình đẳng trong nền dân chủ làng xã là: ở đó các thành viên đều bình đẳng và hưởng thụ văn hóa như nhau, không có sự phân biệt, ngăn cách như nghệ thuật cung đình. Đồng thời cũng chỉ trong các hoạt động văn hóa này người làng mới thoát ra khỏi những phân biệt “đẳng cấp” từ túng, trói buộc họ. Ở nơi này thụ hưởng văn hóa nghệ thuật thì không còn phân biệt kẻ giàu, người nghèo, kẻ có học, người thất học, kẻ có chức vị và người cùng đinh, kẻ lão làng và bọn thiếu niên.

Ngoài ra không gian công cộng còn là các chợ quê, nơi mua bán cũng là nơi gặp gỡ tụ họp, vui chơi và tổ chức các sự kiện văn nghệ. Đặc biệt các chợ phiên có tính chu kỳ là những lần hò hẹn thú vị. Các bức tranh dân gian chợ quê thể hiện sinh động sự đậm đặc văn hóa của không gian này. Văn nghệ ở chợ ít chất tâm linh, nặng tính thế tục hơn. Hầu như không có văn hóa đô thị, lớp quý tộc, giới chủ và thương nhân nhưng ở một vài đô thị Việt Nam xưa cũng đã có các rạp hát, hoặc các khu vực dành cho nghệ thuật biểu diễn. Nghe các bài thơ, bài dân ca hay các câu ca dao như "Qua đình ngả nón trông đình/Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu” mới thấy các không gian công cộng này đã thấm đậm vào tâm hồn, tình cảm con người, trở nên một phần của tình yêu quê hương tổ quốc đến mức nào.

Sang thời thực dân: không gian đô thị được quy hoạch hiện đại và luôn có các điểm nhấn, điểm dừng dành cho tất cả mọi người: đó là các công viên, chỗ đi bộ, chỗ dừng chân của giao thông công cộng, chỗ thưởng thức văn hóa, nơi thực hiện các dịch vụ công. Nhà bảo tàng, nhà hát, các khu công sở, các công trường, vườn hoa ở Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng... đến nay vẫn là những di sản kiến trúc đẹp nhất, vẫn là hình ảnh dễ nhớ của các đô thị Việt Nam. Ta cũng lại thấy, thí dụ như với Hà Nội, các không gian công cộng này từ cầu Long Biên, chợ Đồng Xuân, Hồ Tây, Hồ Gươm, hàng cây hoa sữa, cơm nguội ... các góc phố, những con đường ... đã trở thành các mô-típ chủ đạo của các bài ca, bức họa về thủ đô "ngàn năm văn hiến". Suốt thời chiến tranh, bao cấp có lẽ ta chỉ bổ xung thêm vào các di sản trên được có một cái công viên Lê Nin và quảng trường Lăng Bác! Ở các đô thị khác tình hình cũng không khá hơn. Tại Sài Gòn, thành phố lớn nhất nước thời kỳ này, đáng chú ý là các công trường nhỏ, các tượng kỷ niệm trên các trục giao thông chính rất tốt về vị trí quy hoạch dù các pho tượng chưa có chất lượng cao.

Thời kì đổi mới: với đô thị hóa và công nghiệp hóa các thành phố phát triển nhanh chưa từng thấy. Trong hai mươi năm đô thị phát triển hơn cả mấy thế kỷ trước gộp lại. Với một quốc gia hầu như chưa có truyền thống văn hóa đô thị như Việt Nam thì đây là một bước ngoặt chưa từng có, thay đổi hoàn toàn lối sống, môi trường sống và các mối quan hệ của con người, thách thức mọi tính toán và dự đoán. Tiếc rằng không gian công cộng bị coi nhẹ, gần như không có mặt trong các quy hoạch. Tỷ lệ diện tích dành cho cây xanh, cơ sở hạ tầng quá thấp và tỷ lệ dành cho không gian văn hóa gần như bằng 0!

Sự thực dụng tưởng như mang lại hiệu quả kinh tế thì lại gây tác hại to lớn về kinh tế, đặt ra những vấn đề môi trường không biết tới bao giờ mới giải quyết nổi. Đồng thời sự thiếu vắng các không gian công cộng quay lại làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống, một lần nữa làm cho tăng trưởng mang các giá trị âm.

Hiện nay trong văn hóa công cộng truyền thống và hiện đại đan cài phức tạp. Một mặt các không gian tâm linh như chùa, đền, miếu, nhà thờ, các di tích cúng bái... được “tái sinh” và xây mới nhộn nhịp, nhiều khi đi đôi với sự phục chế, phục dựng sai lạc và xây cất mới kệch cỡm, thiếu thẩm mỹ. Đời sống tâm linh cũng đã biến dạng do gắn với du lịch và kinh doanh hàng hóa, dịch vụ. Mặt khác, nếu không phát triển du lịch thì không cách nào nuôi sống các không gian văn hóa truyền thống. Khi lối sống đã thay đổi, môi trường của các nghệ thuật truyền thống đã mất đi thì du lịch là con đường rộng nhất để di dưỡng được các truyền thống, nuôi cấy chúng vào đời sống hôm nay của Việt Nam và thế giới. Sau nhiều năm chật vật với Festival TP.Huế, có lẽ là thành phố duy nhất ở Việt Nam, đã dần dần thành công với việc xây dựng các không gian công cộng và đan cài văn hóa truyền thống vào đời sống đô thị hiện đại, dù vẫn còn tính thời vụ 2 năm một lần.

Trong khi đó nông thôn mênh mông, cái nôi sinh thành, mảnh đất màu mỡ nuôi dưỡng văn hóa nghệ thuật dân tộc, các không gian văn hóa công cộng đã biến mất tạo một sự sa mạc hóa trong đời sống tinh thần người nông thôn. Xây dựng đời sống văn hóa nông thôn chưa là một thành phần hữu cơ trong các gói giải pháp “tam nông”.Vì thế khó mà hy vọng sớm ngăn chặn được sự sa mạc hóa nêu trên. Mô hình cái đình và cái chợ như là các không gian công cộng cốt lõi ở nông thôn nên được nghiên cứu, "cải biên" họa chăng phục sinh và phát triển được!?

Không gian công cộng là vitamin của đời sống đô thị. Các chất này không chiếm tỷ trọng lớn nhưng lại quyết định sự sống, sức khỏe của cơ thể đô thị. Nếu nói ta hướng tới một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh thì các không gian công cộng chính là những tấm gương soi phản ánh ba phẩm chất ấy. Không gian sống xưa chỉ gồm cái nhà, (nơi ở, nơi làm việc) và mạng giao thông nối các nơi chốn này với nhau. Ngày nay người ta sống bằng ngôi nhà, cái xe, con đường và các không gian công cộng. Đó là nơi người ta thực hiện việc đi lại, mua sắm, giải trí, hưởng thụ văn hóa và thực hiện các dịch vụ công … Giải quyết chỗ ở cho người dân vì thế không thể chỉ bó hẹp trong giải quyết căn hộ, nhà ống hay biệt thự mà bao gồm cả việc giải quyết các không gian công cộng từ nhỏ nhất như vỉa hè, bến xe buýt, sân trường mẫu giáo tới to nhất như nhà Quốc Hội, các công sở, các quảng trường, các công viên, các khu du lịch, danh thắng, các bảo tàng, các khu bảo tồn thiên nhiên... Thời nay, người ta sống ngoài nhà, nơi không gian công cộng, nhiều hơn trong nhà! Và ở đó thay cho tính tâm linh và chu kỳ là tính thế tục và thường nhật.

- Đi "bát phố" trên vỉa hè, vào đường hoa Tết, ra sân vận động, xem pháo hoa trên quảng trường, đợi xe buýt hay xem văn nghệ, ngắm các tác phẩm điêu khắc ở đầu cầu Tràng Tiền chiếu sáng lộng lẫy thì anh bán vé số cũng như vị bộ trưởng, chú bé vô gia cư cũng như nhà tỷ phú. Đó là sự công bằng. Người dân Huế vẫn còn kêu các chương trình Festival trong Đại Nội bán vé quá đắt nên dân Huế không được vào xem dù họ là chủ nhân của Festival, thế là không công bằng. Các thắng cảnh từ núi đồi tới biển xanh đang bị “bán đứng” cho các dự án du lịch, sân golf cao cấp đã cướp đi quyền được ngắm cảnh đẹp tổ quốc của đại đa số người Việt. Chỉ có nhà giàu mới được ngắm mặt trời, hưởng gió mát thì là quá bất bình đẳng!

-Tại một hội nghị khoa học PGS. KTS Tôn Đại đưa ra một loạt ảnh các công sở to quá cỡ cần thiết, uy nghi với kiến trúc lai căng thực dân Tây -Tàu từ trung ương tới địa phương và một loạt hình ảnh nội thất lòe loẹt trưởng giả với những cái ghế to kềnh càng, trạm trổ tùm lum tốn công, tốn gỗ, khó ngồi... trong các ngôi nhà to và xấu nhất nước đó. Tất nhiên, các tòa nhà này chiếm những lô đất vàng nhưng công trường phía ngoài hoang vắng, ít người lai vãng. Phải chăng kiến trúc và nội thất lạc hậu mất dân chủ như vậy là do quan niệm quyền lực của chủ đầu tư chứ không thể là sự yếu kém sơ đẳng của giới kiến trúc!?

Nhà Trắng, Điện Kremlin luôn mở cửa cho dân tham quan. Vòm kính trên nóc nhà Quốc hội Đức luôn rộn bước khách du lịch nhìn xuống nơi các công bộc cao cấp nhất đang hội họp, làm việc. Người ta cố tình tạo ra một không gian dân chủ! Bức tượng Bác rất to và xấu ở Vinh làm nhà điêu khắc Hà Lan G.Hoeweler kinh ngạc nói với tôi rằng: Sao lại làm như vậy, thế là phản lại tư tưởng và tác phong dân chủ, giản dị của Hồ Chí Minh như tôi đã tìm hiểu về Người. Ông Võ Văn Kiệt cũng từng nói với người viết bài này rằng khi đương chức ông không đồng ý xây dựng tượng và quảng trường này và sau đó khi người ta đang làm tượng này ông cũng đã có ý kiến can ngăn. Nếu như có một tượng Bác nhỏ trong vườn quê Bác để ai đến thăm cũng được ngồi bên mà chụp ảnh kỷ niệm thì đẹp biết bao nhiêu. Pho tượng Bác với em bé trước Tòa thị chính TP.HCM là thành công thật sự về nghệ thuật nơi công cộng. Nó trở thành biểu tượng mới của TP.HCM. Ai ai, từ cô dâu chú rể tới khách hội họp, tham quan du lịch đều tới đây chụp ảnh. Bác ở bên họ và Tòa thị chính là của họ. Đó là một không gian dân chủ.

Dự án cao cấp đã cướp đi quyền được ngắm cảnh đẹp Tổ quốc của đại đa số người Việt

Thời gian ta ở nơi công cộng nhiều hơn thời gian ta ở trong nhà nên văn hóa sống, lối sống của người hiện đại bao gồm hơn 50% là văn hóa nơi công cộng. Đó là nơi "tổng hòa các quan hệ" con người. Điều đó chính quyền đô thị chưa nhận thức hết và người dân thì chưa được giáo dục, hướng dẫn, tập huấn. Nhìn các đám đông nơi công cộng ta dễ dàng xác định được độ văn minhcủa một nước, một cộng đồng, một địa phương. Năm 1991, khi tôi ngồi tựa lưng duỗi chân ở một sảnh hoa trong trung tâm văn hóa Hồng Kông. Một anh bảo vệ tới cung kính nhắc: Thưa ông ở đây không được nằm. Tôi lịch sự nói lại là tôi không định nằm và được giải thích: ở Hồng Kông "ngồi" như thế này gọi là nằm!!!

Ở Việt Nam ta thì nay vẫn: Mặc pizama nơi công sở, áo ba lỗ, xà lỏn, đồ ngủ mỏng tang đi đón con ở cổng trường, thói xin - cho nơi công quyền, hạch sách dân, ẩu đả người thi hành công vụ, ăn nhậu trong rạp hát, đái bậy, nhổ bậy ngoài công trường, xả rác mọi lúc mọi nơi, vv và vv. Mẫu giáo đã học hát bài "không hái hoa của chung" nhưng cướp lợn đất ở đường hoa Nguyễn Huệ, bẻ tượng sắt bán ve chai ở Huế, bẻ hoa anh đào, "tàn phá" phố hoa Tết ở Hà Nội ... là chuyện đương nhiên. Cả một thời bao cấp những tưởng đã có văn hóa xếp hàng nhưng đâu đâu hễ tụ họp hơn chục người là cũng đã chen lấn, gây gổ ... như chuyện đương nhiên. Môn giáo dục công dân có vẻ chưa thấm tháp gì.

Nguồn:
LinkedInPinterestCập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Dân chủ và Nhân quyền và sự mở rộng khái niệm Dân chủ

    03/11/2010Nguyễn Trần Bạt, Chủ tịch / Tổng giám đốc, InvestConsult GroupDân chủ là một phương thức quan hệ, phương thức sử dụng quyền lực trong nội bộ các quốc gia. Về bản chất, dân chủ là sự xác lập những quyền cơ bản của công dân. Đó là phương thức để các công dân có những quyền cấu trúc nên đời sống cá nhân và đời sống chính trị của mình. Từ đó cộng đồng các cá nhân cấu tạo nên quyền lực chính trị của mình...
  • Dân chủ và những sắc thái của nó ở phương Đông và phương Tây

    15/10/2010Nguyễn Trần BạtSự khác nhau trong thái độ và quan niệm về dân chủ đã tồn tại từ hàng ngàn năm nay. Khái niệm dân chủ, như nhiều người quan niệm, dường như là một sản phẩm của văn minh phương Tây, đúng hơn là văn minh Hy Lạp. Khi nói về những thể chế chính trị, khái niệm này được đặt đối lập với khái niệm quân chủ, tức là sự đối lập một hình thức quyền lực nhà nước, trong đó quyền lực thuộc về tất cả mọi công dân và một hình thức khác, trong đó quyền lực thuộc về một cá nhân...
  • Khát vọng dân chủ

    19/08/2010Tương LaiDân chủ nằm ngay trong tên nước được khai sinh với Tuyên Ngôn Độc Lập 2.9.1945, nhằm xác định rõ tính chất và nội dung quachính thể “cộng hoà” mà Hồ Chí Minh trịnh trọng tuyên bố trước thế giới. Trên nền tảng dân chủ đó, độc lập, tự do, hạnh phúc được xác lập vững chắc, với nội dung dân là chủ, dân làm chủ...
  • Thêm một lần bàn về văn hóa và văn minh

    16/11/2008Đỗ Kiên CườngThời gian qua, trên Tia Sáng và trên một số báo khác, có nhiều bài viết rất thú vị bàn về chủ đề văn hóa (và văn minh) trong quá trình canh tân đất nước1. Bài viết này xin bàn thêm về chủ đề rất phức tạp và quan thiết này, nhằm góp thêm một tiếng nói để rộng đường dư luận.
  • Sống văn minh

    15/06/2008Chiêu QuânLàng B từ lâu đã bị chê cười là làng thiếu văn hóa nhất trong cả xã, nhất trong cả huyện và thậm chí là nhất cả tỉnh nữa. Trong làng, từ người lớn đến trẻ con, mà ngay cả người già đụng đâu là xả rác, phóng uế ra đấy, ra đường thì hở một chút là chửi thề văng tục, đụng một chút là thượng cẳng chân hạ cẳng tay...
  • Dân chủ hóa về chính trị

    13/04/2008Nguyễn Trần BạtDân chủ hóa là xu thế tất yếu không chỉ của thế giới thứ ba mà của toàn nhân loại. Trong quá trình tương tác và cạnh tranh giữa các nền kinh tế, bản thân con người cũng tham gia vào cuộc cạnh tranh trên quy mô toàn cầu và ngày càng khốc liệt. Giá trị cá nhân là sức cạnh tranh và sức cạnh tranh chính là nhân tố quan trọng nhất của một quốc gia...
  • Hòa nhập dòng chảy văn minh & tiến bộ của nhân loại

    12/01/2007Dự án Tủ sách tinh hoa tri thức thế giới được thành lập nhằm tổ chức chọn lựa dịch và xuất bản những cuốn sách nền tảng của nền học thuật thế giới. Đồng thời, để hỗ trợ mạnh mẽ hơn nữa cho việc du nhập tri thức tinh hoa thông qua con đường dịch thuật ngày 9/01/2007 này. Quỹ dịch thuật mang tên Phan Chu Trinh, nhà trí thức cách tân của Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thể kỷ XX được thành lập...
  • Đối thoại văn hóa hay đụng độ văn minh

    23/07/2006PGS. TS. Hồ Sĩ QuýSự đối thoại giữa các nền văn hóa là phương thức tối ưu cho sự lựa chọn của con người, là quy luật khách quan của sự phát triển bền vững. Sự đối thoại giữa các nền văn hóa là giá trị định hướng an toàn đối với tiến bộ xã hội...
  • “Dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân, Chuyên chính là cái khóa, cái cửa để phòng kẻ phá hoại”

    06/01/2006Ngô Vương Anh“Dân chủ nghĩa là dân là chủ. Dân chủ là của báu vì đó không phải là thứ tự nhiên có sẵn mà đó là thành quả của cách mạng, nhân dân ta đã phải đấu tranh, hy sinh gian khổ mới giành được. Dân chủ là của báu vì đó là lý tưởng, là ước vọng của toàn thể nhân dân ta về một xã hội tốt đẹp trong tương lai..."
  • Dân tâm và dân chủ

    13/12/2005GS Tương LaiDân chủ với dân tâm gắn với nhau như bóng với hình. Để thu phục được dân tâm, để giành dân tâm thì phải thật lòng thực thi dân chủ, thật lòng mở rộng dân chủ. Để giành dân tâm, không có gì đơn giản hơn điều mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra cho cán bộ của Đảng và Nhà nước ngay từ những ngày mới giành được chính quyền từ cách mạng tháng 8/1945: " Việc gì có lợi cho dân thì làm. Việc gì có hại cho dân thì phải tránh”...
  • Yếu tố dân chủ ở phương Đông

    19/10/2005Đinh Hiểu (lược dịch theo báo The New Repubic, USA)Liệu người ta có quyền thúc đẩy dân chủ trên thế giới hay đó chỉ là một cách thức áp đặt các giá trị phương Tây? Đặt vấn đề như vậy, theo nhà kinh tế Ấn Độ Amartya Sen, Giải thưởng Nobel năm 1998, là coi thường truyền thống bàn thảo của các xã hội không phải thuộc phương Tây...
  • Văn minh giao tiếp thời hội nhập

    04/08/2005Diệu TrangVăn hoá thấm từng giọt, còn tiền thì có thể đến một cách ào ạt chẳng hạn như ngày mai anh trúng số độc đắc bỗng nhiên trở thành người giàu có. Đánh giá một con người văn minh, văn hoá, người ta không nhìn theo kiểu cứ là quan chức thì phải bút Monblank, ví Cartier, giày Christian Dior... Cái đó không quan trọng vì họ cũng rất biết về Việt Nam và không phải là mong đợi sự sang trọng đập vào mắt họ mà là người này tầm nhận thức thế nào, hiểu bên ngoài ra sao và mục đích anh đi ra thế giới để làm gì? Vậy nên "văn minh" ở đây là nắm bắt xu thế của thế giới đồng thời khẳng định được đặc thù của bản thân.
  • Văn hóa và văn minh

    27/10/2005Theo nghĩa cơ bản của nó, thuật ngữ “văn hóa” nghĩa là sự cải thiện hay sự hoàn thiện bản chất. Nông nghiệp cải thiện đất đai và thể dục phát triển cơ thể. Vậy văn hóa con người là sự phát triển tất cả các khía cạnh thuộc bản chất con người – đạo đức , trí tuệ và xã hội. ...
  • Văn minh là gì?

    18/07/2005Huy Vũ dịchVăn minh là trật tự xã hội nhằm đẩy mạnh sự sáng tạo văn hoá. Bốn yếu tố chính tạo nên nó: dự trữ kinh tế, tổ chức chính trị, truyền thống đạo lý cùng sự theo đuổi tri thức và nghệ thuật. Nó bắt đầu ở chỗ hỗn loạn và bất an chấm dứt. Khi sự sợ hãi được khuất phục, lòng hiếu kỳ và tính xây dựng được tự do, và con người bước qua khỏi xung lực tự nhiên để tiến tới sự hiểu biết và và tô điểm đời sống.
  • xem toàn bộ

Nội dung khác