Ông quan liêu, ông quan và việc phát hiện nó theo cách nhìn của thơ trào phúng

Trần Đình HượuVăn hóa Nghệ An
06:10' CH - Thứ hai, 08/12/2014

III

Ngày nay trong khi cả nước, theo lời kêu gọi của Đảng, chống tệ quan liêu, làm trong sạch bộ máy nhà nước, các báo chí phá hiện nhiều hiện tượng tiêu cực, nhiều nhà thơ trào phúng đưa “ông quan liêu” làm đề tài đả kích, chế diễu. Mắc bệnh quan liêu ngày nay là những cán bộ cách mạng, chủ nghĩa quan liêu mà ngày nay chúng ta chống là một hiện tượng trong bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa. Giữa “ông quan liêu” như vậy với “ông quan” ngày xưa có mối quan hệ gì không?

Bệnh quan liêu giấy tờ có thể do ông quan, do chế độ quan lại gây ra, nhưng nó tồn tại chủ yếu với một nhân vật khác trong bộ máy nhà nước: “người công chức”.

Ở ta người công chức là một nhân vật mới, ra đời với bộ máy cai trị thực dân, bên cạnh quan lại thuộc bộ máy Nam triều. Theo tập tục xã hội trước đây, người ta vẫn gọi những nhân viên hành chính như thông phán, tham tá là quan Phán, quan Tham cũng như quan Huyện, quan Phủ - và trong xã hội trọng quan những ông Thông phán, Tham tá cũng bắt người ta gọi mình là quan như vậy – nhưng về nguồn gốc đào tạo, nội dung công việc và cách làm việc, người công chức của bộ máy bảo hộ khác hẳn quan lại Nam triều. Bộ máy cai trị thực dân tổ chức theo kiểu Châu Âu, phân công, phân nhiệm rõ ràng. Người công chức làm việc để ăn lương, chịu trách nhiệm hoàn thành một bộ phận công việc do thủ trưởng giao và phải hoàn toàn làm theo chỉ dẫn của thủ trưởng.

Ông quan sống theo danh vị đẳng cấp, với quyền làm cha mẹ dân sinh ra bệnh giữ thể diện, giữ uy tín, dễ tùy tiện tác oai, tát phúc. Còn người công chức là người làm thuê, ăn lương và phụ thuộc vào sếp. Bệnh của họ là sợ thủ trưởng, vô trách nhiệm, “mũ ni che tai” với mọi chuyện, nhưng họ cũng không thành giòi mọt của xã hội. Chính người công chức quen làm việc giấy tờ ở bàn mới là chủ nhân của bệnh quan liêu mà đặc trưng là bệnh giấy tờ, bệnh bàn giấy xa rời thực tế. Còn ông quan không làm việc ở bàn giấy mà cũng không hẳn là sính giấy tờ. Nơi làm việc của ông quan là “công đường”. Công đường được trần thiết đủ nghi vệ, có người hầu kẻ hạ tấp nập. Nguyễn Công Trứ đã mô tả công đường một cách hài hước:

Hai hạp, bốn chủ, một lũ nhà tơ, ngồi chờ quan lớn;

Ba bị, chín quai, mười hai con mắt, hay bắt trẻ con.

Ông quan làm việc theo lời phán truyền, theo sự sai phái trực tiếp và cũng không hẳn theo luật pháp nào. Còn người công chức thì có thể nói mắc bệnh sợ pháp luật. Ông quan và người công chức khác nhau về thời đại, về trình độ tổ chức bộ máy nhà nước nhưng đều có thể dẫn đến chủ nghĩa quan liêu với những hình thức khác nhau. Người công chức, nhất là những người công chức cao cấp, được đào tạo hẳn hoi về chuyên môn, vào sách vở, có ảo tưởng vào giấy tờ, tưởng những kế hoạch, công văn, chỉ thị, thảo ra từ trong các bàn giấy có hiệu lực giải quyết mọi việc trong thực tế. Còn ông quan tin ở sức mạnh của những lời bảo ban, giáo huấn, ra sức giũa gọt văn chương, viết những dụ, những chỉ, những bảng văn không nói Rõ được những việc phải làm, những đạo lí cao cả và lời lẽ thiết tha, cảm động. Một bên là bệnh kế hoạch và một bên là bệnh từ chương. Bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa của chúng ta được xây dựng dựa vào những người cán bộ cách mạng, do dân và vì dân mà đảm nhận công việc quản lý. Cán bộ cách mạng vốn đối lập với cả quan lại lẫn công chức. Nhưng trong bệnh quan liêu do người cán bộ cách mạng gây ra ngày nay thì có cả bệnh kế hoạch và bệnh từ chương như của quan lại và công chức xưa. Bộ máy đã cồng kềnh đông người lại đua nhau viết nhiều nghị quyết, công văn, chỉ thị. Trong giấy tờ vừa chứa đầy ảo tưởng ở nghị quyết, kế hoạch, vừa trau chuốt từ chương, chọn lời, chọn chữ, nội dung giáo huấn trống rỗng.

Vì nhiệt tình cách mạng, nôn nóng muốn tiến bộ nhanh mà trình độ lý luận khoa học xã hội lại không cao, chúng ta đặt ra cho nhà nước quá nhiều chức năng. Trong lúc đó thì người cán bộ chỉ khác nhau về quá trình tham gia cách mạng, về phẩm chất chính trị mà đều không được đào tạo hẳn hoi về chuyên môn để cầm quyền. Người cán bộ vừa làm vừa học – lúc đầu như thế là đúng và cần thiết – sùng bái lý luận cách mạng và kinh nghiệm công tác cũ, không chịu học chuyên môn nên làm việc tùy tiện, phạm nhiều sai lầm. Cán bộ vốn lúc đầu không thích công việc bàn giấy, thích đi vào quần chúng hơn là thích “làm quan”. Nhưng khi chịu trách nhiệm giải quyết một công việc mà mình không am hiểu thì phát biểu không được rành rọt, lo tìm lời hay ý đẹp diễn thuyết về mục đích ý nghĩa. Không hình dung được công việc cụ thể thì không giao việc được cho cấp dưới, chỉ huấn thị đại khái, động viên chung chung. Rồi hoặc thả cho cấp dưới làm như kiểu quan dùng lại, hoặc là bắt mọi người xúm quanh nghe lời phán truyền về từng việc, từng lúc như kiểu quan dùng lệ. Đã vừa làm vừa học tất nhiên dễ máy móc, theo kinh nghiệm có sẵn, kinh nghiệm hoạt động cướp chính quyền, kinh nghiệm kháng chiến và cả kinh nghiệm cai trị của quan lại và hương lí nữa. Với ý thức cách mạng bảo vệ chính quyền, không dám trao cho ai, ý thức cương vị người giác ngộ, người lãnh đạo, người dìu dắt lớp sau và nhân dân, những cán bộ đó dễ tự xử như cha mẹ dân, như chú bác của người đồng sự và giúp việc. Thế là họ thành ông quan. Nếu giữ được gương mẫu và tinh thần trách nhiệm thì họ còn là những ông quan tốt. Khi đã quen với việc sử dụng quyền hành, cơ quan đã đông người, đủ lại, đủ lệ, quan hệ với trên, với dưới, với xung quanh đã thành nếp là quan hệ giữa những người thân quen, tức là có cơ cấu tổ chức để làm bậy, lại gặp khó khăn trong đời sống thì có khi là tự họ, có khi là do cấp dưới xúi bẩy những ông quan cách mạng đi vào con đường móc ngoặc, hạch sách, tham nhũng… Họ thành những ông quan xấu.

Bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa là một tổ chức nhà nước có chức năng đa diện, phức tạp, đòi hỏi nghệ thuật tổ chức cao. Không giải quyết được tốt nhiều vấn đề tổ chức thì nó đẻ ra bệnh quan liêu, bệnh quan liêu còn nặng nề hơn dưới các chế độ cũ. Ở một nước mà trình độ tổ chức xã hội còn lạc hậu như ở nước ta, tệ quan liêu mà có người gọi mỉa mai là “vua liêu” là một thứ quái thai vừa quan lại, vừa công chức, vừa là quan liêu giấy tờ, vừa là quan liêu vất vả. Giữa hai mặt hình như ta có thừa quan lại mà lại thiếu công chức. Tôi không muốn nói là thiếu những người công chức thờ ơ vô trách nhiệm, chuyên sản xuất giấy tờ, mà nói thiếu người công chức làm việc có nề nếp, có kỉ luật và tôn trọng pháp luật.

Trong cuộc đấu tranh chống tệ quan liêu ngày nay, nếu không nhìn hết bộ mặt cụ thể như vậy thì đánh không trúng, không nhìn được đầy đủ những việc phải làm để bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa có hiệu lực.

*

* *

Làm rõ hình thù và đặc điểm của chủ nghĩa quan liêu ở nước ta, chỉ ra những quan niệm thiếu sót trong quan niệm về nhà nước, về công việc cầm quyền, những thiếu sót trong công tác tổ chức và bộ máy tổ chức, những sai lầm và nhược điểm của cán bộ cầm quyền của ta… là một công việc nghiên cứu lý luận của các khoa học xã hội. Nhưng văn học, nghệ thuật vì thường nhạy cảm hơn khoa học đối với cuộc sống xã hội, xưa nay vẫn đi đầu trong việc phát hiện thực tế và có khả năng nhiều hơn khoa học để đi sâu vào công chúng đông đảo. Trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, thơ trào phúng thường là mũi nhọn. Nhưng nhìn thực tế bằng cái cười và sự đả kích - chất mặn làm nên muối của thơ trào phúng – cũng dễ làm lệch hướng nhìn. Chỉ những hiện tượng đặc biệt đáng ghét, đáng cười mới dễ lọt vào tầm mắt. Những hiện tượng tiêu cực nhưng phổ biến, có ngoại hình hiền lành, quen mắt thường thoát khỏi sự lên án. Sự bất lực, vô tích sự, vô bổ của ông quan tốt chính là cái bị bỏ sót như vậy. Văn học nghệ thuật phải phát hiện cái xấu, làm cho cái xấu hiển hiện dưới dạng thật xấu: phi lí, bất thiện, lố bịch, hài hước, xấu xí về mặt thẩm mĩ. Thơ trào phúng làm việc đó khá có hiệu quả. Nhưng rõ ràng so với thơ trào phúng, kịch và tiểu thuyết có khả năng rộng rãi hơn nhiều để khắc họa “ông quan”, “ông quan liêu” thành những hình tượng nghệ thuật sâu sắc.

Để thanh toán chủ nghĩa quan liêu, chúng ta chờ đợi không chỉ ở sự tố cáo của báo chí, sự đả kích của thơ trào phúng mà còn chờ đợi nhiều ở công tác nghiên cứu khoa học, ở sự khám phá của kịch và tiểu thuyết để nhìn nó rõ ràng hơn trong thực tế nước ta.

Tháng 5 năm 1988

Ông quan liêu, ông quan và việc phát hiện nó theo cách nhìn của thơ trào phúng
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,