Gia đình, họ hàng, một cái nhìn còn bỏ ngỏ

12:59 CH @ Thứ Hai - 10 Tháng Bảy, 2006

Trong nhiều năm gần đây, người Việt có khuynh hướng quay trở về với gia đình, họ hàng, mộ tổ tiên, làng xóm và quê hương như để bù lại là năm tháng xao lãng. Nhà văn hóa Phan Ngọc có nhận xét lạc quan: "Đây là một tập quán hay, nó giáo dục con người phải sống xứng đáng với cha ông, từng người một rời khỏi cương vị xã hội, quay trở về với cương vị thành viên của dòng họ” (Bản sắc văn hoá Việt Nam)

Nhưng những gì gọi là “bản sắc văn hoá” cũng không thể bất di bất dịch với thời gian và bối cảnh xã hội biến đổi. Tôi có một ông chủ được bầu làm trưởng ban tộc hiểu họ X. Ở Hà Nội, ông luôn phàn nàn là trong các cuộc họp họ vào đầu năm thường không thấy “bọn trẻ”. Số người đi họp mỗi năm một teo dần. nhiều dòng họ mất công của quyên góp xây dựng lại nhà thờ nhưng rồi lại vắng như chùa bà đanh, ngay cả người trông coi cũng không có vì con chau ra thành phố làm ăn hết, các ông tộc trưởng không thể bỏ sinh kế của mình để nhịn đói ôm lấy bàn thờ ở quê.

Dù là “một tập quán hay” nhưng xem ra cái “bản sắc văn hoá” ấy cũng đang chuyển biến mạnh mẽ.

Ta hãy bắt đầu xem xét và suy nghĩ từ quan hệ gia đình trở đi. Một trăm năm trước đây nếu có một ông quan không nào không cáo quan về chịu tang bố hay mẹ vài năm thì bị lên án là bất hiếu. Nhưng hiện nay liệu có thể bắt một người con đang làm việc ở một Công ty kinh doanh ‘chịu tang" như vậy được không? Những cặp uyên ương thời nay đều có kế hoạch tổ chức cuộc sống gia đình như bao giờ cưới, bao giờ sinh con, xây nhà, học tập, đi du lịch… nhất nhất đều phải hoạch định trước và đương nhiên kế hoạch ấy liên quan đền sự tích lũy tiền bạc và rất nhiều mối quan hệ trong xã hội. Nếu chuyện không may xảy ra như bỗng nhiên ông bố, bà mẹ hay ông nội, bà ngoại bị mất, họ không thể cưới chạy tang (chắc chắn vì chưa có tiền hay chưa có nhà ở) hoặc chờ đoạn tang như trước đây đựợc. Mỗi ngày, một thanh niên nông dân chỉ làm ra năm, bảy ngàn, họ có chế nghỉ việc để đi ăn giỗ hay dự một đám cưới nhưng một kỹ sư làm cho Công ty nước ngoài ăn lương 10 hay l5 USD một ngày thì không thể, đó là chưa nói sẽ bị mất việc nếu đi ăn giỗ".

Sau gia đình là họ hàng. Một cô giáo trẻ ở nông thôn, nghỉ hè ra thành phố thăm bà con, cô bị trách cứ là "vô tình” vì trong cả một tuần lễ mà không đến thăm ông chú này, bà cô nọ… Cô không đi thăm họ hàng được vì nhân dịp ra tỉnh, cô còn phải đi thăm bảo tàng, triển lãm, hội chợ, hiệusách… để nâng cao hiểu biết và có chuyện kể lại cho các em học sinh, trách cô thì oan uổng cho cô quá. Chưa nói đến chuyện khi lớp người có tuổi từng chịu ảnh hưởng Nho giáo mất đi thì mối quan hệ huyết thống của lớp trẻ cùng một họ chắc sẽ nhạt dần.

Giọt máu đào có thể hơn ao nước lã, nhưng con người hiện đại tồn tại không phải bằng "những giọt máu đào" như xưa mà chính công việc và " ê- kíp" làm chất kết dính họ với nhau. Hai đứa em họ có thể không gần gũi hay gắn bó keo sơn với nhau bằng "chiếnhữư”. Cưới xin cũng thế. Có luật lại kèm lệ. Theo luật, đôi nam nữ chỉ đến chính quyền đăng ký là xong. Nhưng lệ cưới xin lại quá rườm rà lễ tiết, nào chạm ngõ rồi ăn hỏi, rồi đón dâu, tiệc tùng nhà trai, nhà gái… Sự rườm rà, phô trương, quá coi trọng lễ đã trở thành hủ tục, cản trở phát triển. Ngay cả đức Khổng Tử chẳng cũng từng nói: quá lê làm ta xấu hồ đấy sao?

Ngay cả hiện nay, khi những người ra thành phố làm ăn, trở nên giàu có, về quê xây lại mồ mả, dựng lại nhà thờ, nếu không có suy nghĩ đúng mức thì việc quay trở lại với truyền thống và cội nguồn có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực trong cái làng quê còn nghèo khổ. Họ này có điều kiện xây to mồ mả, nhà thờ, sẽ gây ra tình cảm đối lập với những họ nghèo khác. Người ta chỉ biết họ chứ không biết làng, chăm chút cho truyền thống gia đình mình mà quên văn hóa nông thôn, sự khoe khoang của cải và chơi trội không có tác dụng thúc đẩy văn hóa mà trái lại còn gây ra sự miệt thị vô ý thức với người nghèo hay kém cỏi.

Không thể tắm hai lần trong một dòng sông. Chủ trương khuyến khích bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc là đúng đắn, nhưng cái bản sắc ấy vốn không phải cổ định, nó thay đổi đến đâu và lớp trẻ tiếp nhận sự thay đổi ấy như thế nào là đúng đắn để không khỏi mang tội là "mất gốc" mà cũng đừng tạo ra sự kìm hãm giả tạo và khiên cưỡng trên đường đi đến những chân trời mới của dân tộc Việt Nam. Đó là những câu hỏi còn bỏ ngỏ cho những ai quan tâm đến lĩnh vực tinh thần của xã hội hiện đại.

Một triết gia có nói đại khái rằng, bản chất con người là thích quay lưng lại nhìn quá khứ để đi thụt lùi về tương lai. Đi thụt lùi thì chắc chắn không đi được nhanh. Nhưng nếu không có hành trang của quá khứ thì mãi mãi con người vẫn không nhận ra và khẳng định được diện mạo của mình.

Nguồn:
Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Giáo dục gia đình - những thách đố mới

    13/03/2017Nguyễn KiênKhông thể có sự hình thành và phát triển nhân cách một cách đầy đủ và vững bền nếu không có một môi trường giáo dục gia đình thuận lợi. Bởi vì gia đình là thể chế đầu tiên quan trọng nhất in dấu lên nhân cách đang hình thành vào lứa tuổi còn non dại, khi trẻ em chưa có ý thức rõ về điều đó...
  • 6 bước để có gia đình bền vững

    25/11/2016Lê NgânMọi vinh quang của cá nhân sẽ không thể được nói là trọn vẹn nếu đằng sau đó không phải là một “hậu phương” vững chắc. Hơn hết thảy, xây dựng một gia đình bền vững vẫn nên là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của mỗi người.
  • Bảo vệ gia đình trong thế giới online

    06/07/2006Triệu Tú Vân (tổng hợp)Những đứa trẻ lớn lên trong thời đại Internet đều không xa lạ với những ngôn từ đặc trưng của thế hệ @: Bluetooth, ipods, MSN, lướt web, chat, webcam...
  • Xây dựng hạnh phúc gia đình qua những bữa cơm hàng ngày

    05/04/2006Lê Thi (GS, Trung tâm nghiên cứu Gia đình và Phụ nữ)Hạnh phúc gia đình được thể hiện qua những việc làm nho nhỏ trong cách ứng xử, đối xử giữa các thành viên, qua những nét sinh hoạt cụ thể, diễn ra hàng ngày trong đời thường, như ăn uống, nghỉ ngơi, chuyện trò, vui chơi...
  • Phỏng vấn một vị “trụ cột gia đình”

    18/03/2006Ba BêDù phụ nữ đã được coi là bình đẳng với nam giới và rất nhiều chị em thành đạt, nhưng các đấng mày râu cũng như toàn xã hội vẫn coi đàn ông - tức người chồng, người cha là “trụ cột gia đình"...
  • "Điều hòa nhiệt độ" gia đình

    13/03/2006Là đàn ông, bạn không những phải thành đạt ngoài xã hội mà còn phải học cách cai trị "vương quốc" nho nhỏ của bạn nữa. Vương quốc mà trong đó chỉ có hai người cai trị và hai nô lệ. Thế giới ấy có bình yên hay không cũng có 50% trách nhiệm thuộc về bạn.
  • Vai trò lịch sử của gia đình

    08/03/2006Trong các thời đại và nơi chốn khác nhau thì gia đình con người rất khác nhau về tổ chức, điều hành, và vai trò xã hội của nó. Nhưng luôn luôn và ở đâu nó cũng thực hiện một chức năng cơ bản – sinh sản và nuôi dưỡng bọn trẻ. Đây là mục đích và nền tảng tự nhiên của gia đình...
  • Tư tưởng nho giáo về gia đình và việc xây dựng gia đình mới ở Việt Nam hiện nay

    21/12/2005Minh Anh...kế thừa những tư tưởng tích cực của Nho giáo về gia đình trong việc xây dựng gia đình mới ở Việt Nam hiện nay nhằm thực hiện thành công xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, là việc làm cần thiết...
  • Cảm nhận gia đình

    24/08/2005Tương LaiCó những giá trị vĩnh hằng, nhưng không phải bất cứ lúc nào người ta cũng cảm nhận đầy đủ về nó. Nhưng rồi trong những bối ảnh nào đó, tự nhiên giá trị ấy lại nổi trội hẳn lên, cuốn hút và vẫy gợi sức chủ ý của toàn xã hội. Gia đình, giá tri vĩnh hằng của gia đình đang có súc cuốn hút và vẫy gọi ấy đang hiện diện như một môi trường cần được chăm sóc gây dựng thế nào để không khí mà các thế hệ sống trong đó được hít thở là trong lành và là dưỡng chất cho đời sống vật chất, nhất là đời sống tinh thần, tình cảm của mọi thành viên...
  • Quản lý chi tiêu trong gia đình

    28/07/2005Nói chuyện về tiền bạc sẽ dễ dàng hơn nếu vợ chồng thỏa thuận về những vấn đề ưu tiên. Nhưng đôi khi việc thoả thuận về những vấn đề ưu tiên cũng khó khăn vì thói quen sử dụng tiền bạc đã được hình thành từ lâu mà không dễ gì thay đổi.
  • Mối quan hệ cá nhân - gia đình trong bối cảnh Việt Nam đi vào toàn cầu hóa

    19/07/2005Lê ThiĐi vào hội nhập và toàn cầu hóa, xã hội Việt Nam đang chịu những tác động tích cực và tiêu cực, cả về mặt kinh tế và văn hóa xã hội. Gia đình, tế bào cơ sở của xã hội, tất yếu có những biến động khi xã hội đang thay đổi, có những đổi mới trong quan hệ giữa các thành viên gia đình, giữa cá nhân và gia đình. Vậy cần giữ gìn, phát huy vai trò gia đình như thế nào trong điều kiện mới?
  • Gia đình trên hết - Kế hoạch từng bước tạo dựng một gia đình hoàn hảo

    04/07/2005Một gia đình thực sự là gì? Với Tiến sĩ Philip Mc Graw, ông tin rằng gia đình phải là trung tâm, là giá trị quan trọng nhất trong cuộc sống của mỗi chúng ta. Trong cuốn sách "Gia đình trên hết - Kế hoạch từng bước tạo dựng một gia đình hoàn hảo", ông sẽ chỉ ra cho chúng ta những vấn đề phức tạp của cuộc sống gia đình, những vấn đề mà có thể chúng ta đã chưa bao giờ nhận thức được một cách rõ ràng...
  • xem toàn bộ