Ai ở đâu, ở đó' và triết lý tiếng Việt

05:13 CH @ Thứ Tư - 08 Tháng Chín, 2021

 Công điện của Thủ tướng Phạm Minh Chính "Sau ngày 31-7 ai ở đâu ở đấy..." có nghĩa là mọi người hãy ở yên nơi mình ở. VTV1 ngày 23-8 cũng nhắc lại tin này: "Chống dịch với nguyên tắc ai ở đâu, ở đó".

1. Các báo ngày 23-8 nhất loạt đăng tin: Từ ngày 23-8, người dân TP.HCM "ai ở đâu ở yên đó"; Đà Nẵng tiếp tục áp dụng biện pháp "ai ở đâu ở yên đấy", Hà Nội ngày siết chặt "ai ở đâu ở yên đó"...

Vậy thì "ai ở đâu, ở yên đó (đấy)" dư từ yên. Tạm bỏ qua chuyện này.

Điều thú vị là chỉ với mấy từ hỏi phiếm định ai, đâu và một đại từ thay thế đấy (hoặc đó) mà câu ai ở đâu, ở đó lại có nghĩa khái quát tuyệt đối: mọi người hãy ở yên nơi mình ở.

Con đường hình thành nghĩa trên đây liên quan đến một triết lý của người Việt và do đó của tiếng Việt: tác động tới yếu tố phiếm định là tác động tới tất cả, tức là tác động một cách tuyệt đối tới mọi đối tượng. Nói vậy khá trừu tượng. Chúng ta minh họa qua vài ví dụ.

Ai, nào, gì, sao, đâu... là những từ hỏi, nhưng không hỏi một đối tượng cụ thể nào nên chúng là những từ phiếm định.

Trong "Tôi ăn cơm", từ ăn tác động tới bổ ngữ cơm. Còn trong "Tôi không ăn gì", "Tôi không ăn cơm" thì cụm từ không ăn cũng tác động tới từ hoặc cơm. là yếu tố phiếm định nên tôi không ăn gìmang nghĩa tuyệt đối, tôi không hề ăn một thứ gì.

Tiếng Việt có kiểu chất vấn để phủ định - bác bỏ. Chúng ta nêu vài ví dụ với từ ai. "(Khi vui thì vỗ tay vào/) Đến khi hoạn nạn thì nào thấy ai" (ca dao). Nào thấy ai là câu chất vấn - bác bỏ yếu tố phiếm định, nên có nghĩa là tuyệt đối không hề thấy một người nào.

"Nếu ngài không ra tranh cử thì còn ai nữa?" (Giông tố, Vũ Trọng Phụng). Câu hỏi "còn ai nữa" là lời chất vấn yếu tố phiếm định ai, dẫn tới sự phủ định không còn ai nữa. Phủ định ai, một người phiếm định, là phủ định tuyệt đối không còn một ai nữa.

"Sau mấy năm, giá đất tăng lên mấy chục lần, ai mà chả xót" (VTV3, phim Sinh tử, tập 22). "Ai mà chả xót" lại cũng là câu chất vấn - bác bỏ nên thành ra nghĩa không ai chả xót. Phủ định yếu tố phiếm định ai là phủ định tất cả. Vậy một cách tuyệt đối mọi người đều xót của.

2. Tiếng Việt có những cặp từ hô ứng ai - (n)ấy; nào - (n)ấy; đâu - đấy; đâu - đó; bao - bấy...

Những đại từ thay thế ấy, nấy, đó, đấyđứng sau nên tác động tới những từ hô gọi phiếm định đứng trước tương ứng ai, nào, đâu... và tạo ra nghĩa hoàn chỉnh (tuyệt đối) về hành động, tính chất trong phạm vi mà từ hô gọi nêu ra.

"Mấy ông quan họ chuyên việc tiếp khách, ai nấy nhuễ nhoại bồ hôi" (Lều chõng, Ngô Tất Tố); vậy là tất cả các ông quan họ chuyên việc tiếp khách đều nhuễ nhoại mồ hôi.

"Ngày nào cũng như ngày nấy, cô học đến 2 giờ sáng" (Tuổi Trẻ, 21-4-2019); "Mẹ cho bao nhiêu con xin bấy nhiêu"; "Anh đã nhất quyết sống như thế. Chỉ có tình thương yêu, nhất quyết không còn sợ. Sợ cái gì mất cái đó" (Thời xa vắng, Lê Lựu).

Vậy là ai ở đâu, ở đóđồng nghĩa với ai ở đâu, ở yên đóđều là lời khẳng định tuyệt đối. Nhưng hai câu trên lại không đồng nghĩa với một tít báo sáng 24-8: [Công điện của Thủ tướng vẫn nhắc:] "ở đâu yên đấy". Bởi câu này còn có thể hiểu theo quan hệ nhân quả.

"Ai ở đâu ở yên đó" nếu đảo lại trật tự thì chỉ còn là câu hỏi "ai ở đó, ở yên đâu?". Thậm chí thành câu phủ định - bác bỏ "ai ở đó có ở yên đâu".

Tiếng Việt đặc sắc ở những từ hỏi phiếm định là như vậy.

Nguồn:Tuổi Trẻ
LinkedInPinterestCập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Những ngộ nhận về phòng chống Covid-19

    05/09/2021Hoàng TôChắc ai cũng nhận được hàng đống những lời khuyên phòng tránh Covid, tuy nhiên rất nhiều trong số đó không chuẩn, thậm chí phản khoa học...
  • Có một thứ đang làm xáo trộn hành tinh

    02/09/2021Moustapha DahlebCó một thứ gì đó không nhìn thấy được, tên là Corona virus, đã đến đây làm xáo trộn hành tinh và đặt ra luật mới, làm đảo lộn mọi trật tự đã được thiết lập...
  • Tản mạn về virus Corona... Bình tĩnh và nhìn nhận vấn đề qua 3 khía cạnh: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và khoa học tâm linh

    29/08/2021TS.BS. Nguyễn Đỗ Ngọc LinhRõ ràng cái dịch bệnh này có điều gì đó mà giới hạn của khoa học hiện nay chưa thể lý giải được một cách cụ thể và chính xác về loài virus này...
  • Nhân sinh vô thường

    29/08/2021Thế sự vô thường, đời người là hữu hạn. Sinh mệnh mong manh, ngắn ngủi, không biết ngày mai sẽ xảy ra chuyện gì. Vậy nên, hãy sống trọn vẹn với hiện tại, trân quý mọi người xung quanh...
  • 'Chấp nhận và kiên trì sống tích cực, đại dịch rồi sẽ qua'

    25/08/2021Huỳnh Thị Bội NhuKỳ thực, vấn đề không nằm ở cuộc sống mà là thái độ chấp nhận hoặc không chấp nhận của chúng ta với mọi hoàn cảnh, dù là tồi tệ nhất trong cuộc đời...
  • Bài học để có bình an trong cuộc đời

    20/08/2021Bình an nằm ngay trong chúng ta, nó ở cùng chỗ với bất an và đau khổ. Không thể tìm bình an trong rừng sâu hay trên đồi cao. Cũng không thể tìm bình an nơi vị thầy khả kính khả ái. ở đâu có đau khổ ở đó có con đường thoát ly.
  • Khẩu trang cho tâm trí

    09/08/2021Nguyễn Thị Ngọc HảiNói thì dễ, nhưng chỉ cái khẩu trang thôi - "trạm bảo vệ" đầu tiên, đơn giản - mà cả thế giới còn cãi nhau nát nước...
  • Trạng thái yên tĩnh

    09/12/2017Xuân BaChúng ta sẵn sàng bỏ ra hàng trăm tỷ, hàng nghìn tỷ để xây chùa, để học thiền, để truyền bá thiền học nhưng chúng ta lại phá vỡ sự yên tĩnh thông thường của con người, đấy có phải là ngốc nghếch không?
  • Sân golf và bài toán yên dân

    20/09/2014Nguyễn Trần Bạt“Khi lấy yên dân làm mục tiêu thì ta sẽ lựa chọn được những yếu tố thích hợp cho sự phát triển. Yếu tố nào không làm phương hại đến nhân dân, không loại bỏ đại bộ phận những người lao động, vừa thoả mãn được sự tiên tiến của đòi hỏi thế giới mà vẫn khuyến khích, dìu dắt được sự phát triển năng lực của người Việt thì là yếu tố thích hợp cho Việt Nam.”
  • Bến đỗ bình yên của con thuyền

    01/01/1900Thu LiễuLiệu mỗi người trong chúng ta không làm nghề sông nước có hiểu hết những ân nghĩa hàm chứa trong câu nói: gia đình phải là bến đỗ bình yên cho mỗi con thuyền neo đậu trong cuộc sống hiện đại hôm nay? Và điều quan trọng nhất là chúng ta phải làm gì để gia đình mãi là bến đỗ bình yên.
  • xem toàn bộ