Đôi chút tự trào

Cao Xuân HạoTiếng Việt, Văn Việt, Người Việt – Nxb Trẻ (2009)
01:26' CH - Thứ ba, 03/12/2019

Nghe một thanh niên Thụy Điển nói rằng anh ta “chỉ ước sao một buổi sáng tỉnh dậy bỗng thấy mình là người Việt Nam” quả cũng rất sướng tai, nhưng thiết tưởng cũng chẳng bổ ích là bao. Bổ ích hơn nhiều là biết nhận ra rằng bên cạnh những cái tuyệt vời của mình, còn có những cái còn xa mới có thể gọi là tuyệt vời và hơn nữa, phải trừ khử đi mới mong nhích gần đến chỗ tuyệt vời. Người có cơ tiến xa là người biết nghe người khác chế giễu mình mà không giận, và nhất là biết tự mình chế giễu mình, vì khi đã tự thấy thình lố lăng thì khó lòng có thể tiếp tục lố lăng mãi.

Sau đây, chúng tôi xin lượm lặt một số câu nói vui có tính chất tự trào, phần nhiều là của những người Việt nói về mình dưới dạng so sánh với người ngoại quốc. Và dĩ nhiên, nó chỉ nêu lên những sự tình ít nhiều có thật và hiện đang gây tác hại trên con đường phát triển của chúng ta.

Người Do Thái bị Trời đày lưu lạc ở nước ngoài cố tích lũy lấy một tài sản lớn rồi tìm hết cách trở về cõi Đất Hứa khô cằn của mình. Người Việt Nam được Trời đãi một cõi rừng vàng bể bạc mà vẫn cố phát mãi tài sản đi để tìm hết cách ra sống ở nước ngoài.

Sự gắn bó của người dân Việt Nam với mảnh đất quê hương từ rất lâu đã thành huyền thoại. Người Pháp thường nói rằng “đời người nông dân Việt Nam bị buộc chặt vào mảnh đất”. Nhưng ngày nay cái truyền thống đó không còn như cũ nữa. Nó được thay bằng một xu hướng tha phương cầu thực khá mạnh, có thể là chỉ vì muốn kiếm một số vốn đủ để xây một toà “vin-na” khang trang có thể bì với các “vin-na” khác trong làng. Nhưng muốn thế, trong nhà nhất thiết phải có người đi làm ăn ở nước ngoài.

Đối với người châu Âu, cứu cánh (la fin) và phương tiện (les moyens) là hai khái niệm khác nhau, thậm chí đối lập với nhau. Đối với nhiều người Việt Nam đó chỉ là một khái niệm: điều này giúp cho họ tránh hẳn được một vấn đề nan giải về đạo đức học.

Trong đạo đức học của người phương Tây có một quan niệm gặp phải thái độ lên án của tuyệt đa số người có lương thức: đó là quan niệm cho rằng cứu cánh biện minh cho phương tiện (hay thủ đoạn) (la fin justifie les moyens). Nghĩa là nếu cứu cánh đã tốt đẹp thì dùng thủ đoạn nào để đạt được nó cũng đều tốt cả. Nhiều người (và nhiều tôn giáo trên thế giới) cho rằng đó chính là phương châm của sự vô sỉ. Thành thử cũng có người dùng quan hệ đồng âm giữa finfaim [fẽ] mà “chơi chữ”, cố tình hiểu thành “la faim justifie les moyens” (cái đói biện minh cho phương tiện), nghĩa là khi người ta đói thì dùng thủ đoạn gì để khỏi chết đó cũng đều tốt cả.

Quả tình, rất ít người Việt hiểu cứu cánh là “mục đích cuối cùng” như người biết chữ Hán vẫn hiểu. Các đài phát thanh và truyền hình của nhà nước đều dùng cứu cánh theo nghĩa “phương tiện cứu vãn”. Vì chữ cứu trong tiếng Việt (viết bằng chữ quốc ngữ) chỉ có thể hiểu là “cứu nguy” hay “cứu mạng” mà thôi (chỉ trong văn cảnh châm cứu thì cứu mới có nghĩa khác, nhưng vì xu thế loại suy nên nhiều người vẫn hiểu theo nghĩa “cứu chữa”). Có lẽ vì thế mà có nhiều người không do dự mấy khi dùng những thủ đoạn bất kỳ để thực hiện những mục đích “cao cả”.

Tại sao ba kỹ sư Hàn Quốc cùng làm mới bằng một kỹ sư Việt Nam, mà ba kỹ sư Việt Nam cùng làm lại không bằng một người thợ Hàn Quốc? Vì cách phối hợp của hai bên khác nhau ở một chi tiết nhỏ: một bên có đánh dấu cộng, một bên có đánh dấu trừ.

Không có gì quý hiếm cho bằng sự cộng tác hữu hiệu giữa hai người Việt Nam, nhất là giữa hai người bạn đồng nghiệp. Không phải vì hai người đều xấu. Có thể chỉ có một người không tốt, cũng có thể cả hai đều tốt. Nhưng họ khó có thể cộng tác với nhau được, vì cả hai đều muốn người kia phục tòng mình. Vì “mình” bao giờ cũng phải chiếm ghế trên. “Trong bụng mỗi người Việt Nam đều có một ông Quan lớn”. Dù chỉ làm quan lớn của một người cũng nhất thiết phải làm, chứ nhường cho người kia thì thà chết còn hơn. Do đó, kẻ thù quyết liệt nhất của ông thủ trưởng chính là ông phó thủ trưởng. Cho nên có câu

Tuy hai người là bạn đồng nghiệp cùng ngành và cùng cơ quan với nhau, mãi cho đến nay cả hai vẫn còn sống, vì chưa ai nghĩ ra cách tiêu diệt người kia cả.

Ôi! Giá họ dành 1/1.000 tâm lực và trí lực để nghĩ đến công việc chung và đến Tổ quốc chung, thì nước ta đã lên tới Chủ nghĩa Cộng sản từ lâu rồi.

Ta sẽ thấy đỡ buồn hơn khi nghe câu sau đây:

Tuy hai người là bạn đồng nghiệp cùng ngành và cùng cơ quan, nhưng họ vẫn thân nhau và giúp đỡ nhau như thường ...

mặc dầu giữa mệnh đề chính và mệnh đề nhân nhượng vẫn còn nguyên ý mỉa mai do cái nghịch lý kia gây nên.

Người Mỹ kiếm việc làm để kiếm tiền đi nghỉ phép hay đi du lịch nước ngoài. Người Việt Nam xin nghỉ phép hay xin đi nước ngoài để kiếm tiền cho đủ sống mà phục vụ nước mình.

Một trong những mục đích mà người Mỹ (và những người ngoại quốc khác) nhằm tới khi đi kiếm việc làm là có đồng lương đủ để nghỉ ngơi và đi ngao du đây đó (nhất là đến những nơi xa lạ) với vợ con. Người Việt Nam khó có ai ở trong nước mà lại có thể mơ ước có một đồng lương như vậy (dĩ nhiên, nếu không trộm cướp hay tham nhũng). Cho nên, khi tìm cách ra nước ngoài thì đó không phải là để du lịch mà chính là để tìm cách bổ sung cho số lương của mình đủ cho mình có sức mà phục vụ Tổ quốc và khỏi trở thành một kẻ bất lương hay một kẻ ăn hại.

Chỉ riêng điều đó thôi, cũng đủ cho thấy tinh thần dân tộc của những người Việt Nam không tham nhũng cao cả đến nhường nào.

Người ta dùng trí thông minh để làm sao cho mình làm hay hơn người khác: đó là những con người vị kỷ. Người mình dùng trí thông minh để làm sao cho người khác được làm nhiều hơn và hay hơn mình: người mình vốn vị tha hơn hẳn các dân tộc khác.

Có người cho rằng được như thế đã diễm phúc quá đi rồi. Chỉ sợ người ta dùng trí thông minh của mình để làm sao cho đừng có ai làm gì được hết, và nhờ đó mà mình chỉ cần làm 1% năng suất của bản thân cũng đã hơn hẳn mọi người rồi.

Cũng có người cho rằng có thể không dùng trí thông minh vào việc thực hiện một công việc có ác ý như thế mà vẫn đạt được một kết quả không kém phần ngoạn mục: đó là khi người quản lý hoàn toàn không có trí thông minh để có thể dùng nó vào việc gì hết, dù là một cách vị kỷ hay vị tha.

Người Nhật khi ra nước ngoài cố đánh cắp bí quyết của những phát minh khoa học kỹ thuật để đem về cho nước mình dùng. Người Việt Nam lương thiện hơn nhiều: khi ra nước ngoài họ tìm mua kết quả ứng dụng những phát minh ấy về cho nhà mình dùng.

Người Nhật Bản vốn nổi tiếng về hoạt động gián điệp công nghệ. Trong những tập thể sinh viên du học, thỉnh thoảng lại có một anh lăn đùng ra chết. Thi thể anh ta được đưa về nước, trong bụng có khâu một mẫu linh kiện mới phát minh hay bản vẽ một bộ máy chưa được đưa vào sản xuất.

Nhiều người kể lại rằng trong một chuyến đi tham quan một thửa ruộng thí nghiệm ở Nhật Bản, GS. Lương Định Của “lỡ chân” bước hụt xuống bùn. Vết bùn này có thể cho biết những bí quyết mới về phân bón. Lập tức có một cô nhân viên Nhật Bản chạy đến xin lỗi rối rít vị khách quý, đưa một đôi giày sạch cho ngài thay và chỉ năm phút sau đem trả cho ngài đôi giày bị lấm bùn đã giặt sạch và đã sấy khô, không còn lấy một phân tử bùn nào.

Cho hay đến như một người đã học được cái nghề gián điệp công nghệ ngay ở Nhật mà cũng không thoát được cặp mắt phản gián tinh tường của họ.

Một người Trung Quốc ngồi ở vỉa hè bán phá-xa hai mươi năm để tích luỹ 100 triệu. Qua năm thứ 20, khi đã có đủ 100 triệu mua một hiệu cao lâu cho anh con cả, vẫn còn thấy người ấy ngồi ở vỉa hè với cái thùng phá-xa, trong bộ quần áo cũ. Người Việt Nam nhanh nhẹn hơn nhiều: họ vay ngân hàng một trăm triệu mở tiệm phở. Một tuần sau ngày khai trướng ông chủ tiệm và bạn ông là đồng chí bí thư quận ủy bắt đầu sống như nhà triệu phú. Một năm sau tiệm không còn một mống khách nào nữa, và ông chủ tiệm trở thành giám đốc Cửa hàng ăn uống quốc doanh.

Bên bờ hồ Hoàn Kiệm có một ông già bán phá-xa (lạc rang húng lìu) ngon có tiếng. Năm 1954, ai cũng thấy ông ngồi đấy với thùng lạc rang, đầu đội cái mũ phở thủng một lỗ tròn trên chóp. Đến năm 1974, ông vẫn ngồi ở chỗ cũ với cái thùng ấy và cái mũ thủng ấy. Nhưng ông đã mua được một toà nhà ba tầng mở hiệu cao lâu cho con bán. Hỏi tại sao ông không nghỉ đi cho khoẻ cái than già, thì ông bảo là nhiều khách quen “đòi” ông tiếp tục bán, cho nên ông không nỡ ngồi nhà.

Ngay cạnh nhà ông có một tiệm phở do một ông công chức nghỉ mất sức đứng ra mở với số vốn vay của Ngân hàng nhờ có chữ ký của ông bạn là bí thư quận ủy. Chữ ký này giá rất hữu nghị: chỉ có 10 triệu thôi. Tiệm phở rất khang trang, và phở rất ngon, mới khai trương được ba tuần đã thấy ô-tô đời mới đỗ từng dãy dài. Nhưng chỉ ba tháng sau thì chỉ còn khách vãng lai từ các tỉnh khác vì không biết mà vào nhầm thôi. vì bấy giờ phở ở đây khó lòng có thể nuốt được một cách an toàn đối với bộ máy tiêu hoá. May thay, ông quận ủy đã có cách: tiệm phở ế này đã biến thành sở hữu của Công ty ăn uống của quận do ông chủ cũ làm Giám đốc, mỗi năm nhà nước chỉ phải bù lỗ mất 700.000.000 đồng: so với những món lỗ khác của nhà nước do những vụ tham nhũng đem lại, con số này chỉ là hạt muối bỏ bể.

Lòng ganh ty của một nhà khoa học Đức đối với một bạn đồng nghiệp được thể hiện bằng cách bỏ ra năm năm học hết lý thuyết của người ấy và họ thêm năm năm nữa để nâng nó lên thành một lý thuyết cao hơn. Lòng ganh ty của một nhà khoa học Việt Nam đối với bạn đồng nghiệp được thể hiện bằng việc tìm cách chuyển sang ngạch hành chính tổ chức để ngăn chặn việc công hố và ứng dụng lý thuyết của hắn ta.

Sở dĩ như vậy là vì trong phần lớn các cơ quan của ta, kể cả cơ quan khoa học, dân chuyên môn thường lép vế một cách tuyệt đối nếu đồng thời không phải là cán bộ hành chính hay tổ chức. Ngay cả về phương diện chuyên môn, cán bộ hành chính hay tổ chức, dù không phải là dân chuyên môn, cũng có quyền quyết định khi xét duyệt các công trình chuyên môn (quyết định đưa vào kế hoạch, quyết định cho phép công bố hay thi công, quyết định cách đánh giá khi xét “lao động tiên tiến” hay “chiến sĩ thi đua”, v.v.). Điều này hoàn toàn hợp lý, vì mỗi công trình khoa học hay nghệ thuật đều là một đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và của nhân dân.

Hơn nữa, ta thấy có những người nhường quyền tác giả công trình nếu liệu chừng công trình sẽ khó được khen thưởng do tác giả có sai phạm gì đó về đạo đức hay thuộc một thành phần có vấn đề, để “dồn” thành tích lại cho một người khác có những ưu thế khiến cho họ dễ được chấp nhận thành tích hơn.

Vì vậy, các chuyên gia lần lượt thôi làm khoa học kỹ thuật và chuyển sang ngạch hành chính tổ chức để có được thực quyền về khoa học kỹ thuật.

Dám nghĩ dám làm là một đức tính đáng quý, nhưng có người dám nghĩ dám làm những việc mình cho là hay là đúng, mà cũng có người chỉ dám nghĩ theo ý cấp trên và dám làm những việc do cấp trên chỉ bảo, kể cả những ý và những việc mình biết là sai.

Rốt cục, sau một thời gian rút kinh nghiệm, người ta thấy rằng cách thứ hai có lợi hơn nhiều cho bản thân, còn cách thứ nhất chỉ có lợi cho đất nước và nhân dân mà thôi, cho nên không mấy ai còn nghĩ và làm theo cách thứ nhất nữa. Vì vậy, có người đề nghị trình bày lại cái công thức này theo phong cách của văn hào M. Gorki như sau:

Tôi dám nghĩ và dám làm theo con tim và khối óc của tôi, nhưng con tim và khối óc của tôi đều hoàn toàn thuộc về vị thủ trưởng trực tiếp của tôi, cho đến khi nào vị đó được nhà nước thay bằng một vị khác.

Đăng lần đầu trên
Báo Tuổi trẻ Cười số 86 tháng 3 năm 1991
với bút danh Hoàng Minh.

Đôi chút tự trào
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,