 | Thông tin liên quan: Để chất xám thực sự được phát huy25/12/2009 09:02' AM Mặc dù khủng hoảng kinh tế thế giới còn trầm trọng, các nước giàu mạnh đang đầu tư ưu tiên vào việc đổi mới và nghiên cứu để có thể cạnh tranh trên thị trường Vài nhận xét mới về vấn đề chảy máu chất xám11/12/2009 09:10' AM Ngày nay, hầu như ai lưu tâm đến phát triển kinh tế đều nói đến vấn đề chảy máu chất xám. Sự thật là, cho đến gần đây, phần lớn hiểu biết về vấn đề này đều có tính khẩu truyền, căn cứ trên lượng số liệu tương đối hiếm hoi, và nhất là chưa có một khung phân tích tổng thể một khoa học và chính xác. Hiện đại hóa, toàn cầu hóa và vấn đề chảy máu chất xám01/12/2009 02:48' PM Ở hầu hết mọi nơi trên thế giới, hiện tượng “chảy máu chất xám” (từ nước này sang nước khác) là một hiện tượng được nhiều người, trong chính quyền cũng như ngoài xã hội, đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, cho đến nay, sự chảy máu chất xám trầm trọng nhất vẫn là từ các quốc gia nghèo, kém phát triển Á, Phi, Mỹ La Tinh (và mới đây là Đông Âu) sang các quốc gia giàu, đã phát triển, ở Tây Âu và Bắc Mỹ. Nguyễn Khải
26/09/2009 05:20' PM
Chảy máu chất xám: Một hình thức giàu bóc lột nghèo?14/10/2006 02:30' PM Không ai nói đến hiện tượng chảy máu chất xám từ các nước công nghiệp phát triển sang các nước đang phát triển, mà chỉ có duy nhất một hình thức ngược lại. Hậu quả hiền nhiên của tình trạng này là những nước nghèo đang thiếu thốn nhân tài thì lại ngày càng thiếu thốn... Hà Xuân Trường: Một nhà lý luận - thực tiễn29/06/2006 07:01' AM Cùng với lớp đàn anh như Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi... Hà Xuân Trường yêu văn nghệ, nhưng đi một hướng khác: Lý luận phê bình văn học. Trên 50 năm quãng đời văn học của ông, kiên định đi theo đường lối văn nghệ của Đảng, trong đó ông luôn khẳng định bộ môn lý luận phê bình phải có một vị trí xứng đáng, vị trí khoa học nền móng của văn học... Khi chất xám làm mồi cho mối mọt27/03/2006 07:58' PM Một năm, cả nước có vài trăm công trình nghiên cứu khoa học của sinh viên ra đời. Và cũng con số ấy trôi vào nằm chất kệ, chất đống trong các thư viện... |
Có lúc nào đó ta quen nghĩ hoặc bị ép nghĩ: Cuộc sống cách mạng không còn cái bi, chỉ có cái hùng, dẫu cuộc chiến đấu của dân tộc đầy những hy sinh, những khổ đau... Ta đã quên ý Mác: ngay sự ngu dốt cũng gây nhiều bi kịch. Mà sự dốt nát thì đâu phải là chuyện con người có thể thanh toán một lần là xong. Đó là chuyện đồng hành cùng nhân loại, để cho con người đi từ chỗ nhiều đến ít dần đi sự ngu dốt, ít dần đi chứ không bao giờ hết.
Câu chuyện thật ra đã quá cũ. Tôi nhắc lại để cho ta thấm thía thêm cái hại của sự dốt nát. Chính nó còn gây ra bi kịch - như ý Mác: cũng chính vì nó mà có câu chuyện áp đặt về cái sự cuộc sống không còn bi kịch trên đây.
Rõ ràng, từ bấy đến nay thực tiễn đã cho ta sáng ra biết bao điều. Và những bi kịch của riêng sự dốt nát không thôi diễn ra hôm nay, sau gần nửa thế kỷ cách mạng, đã quá đủ cho ta rùng rợn: tháo guốc hãm của tàu hỏa để bán cho cửa hàng làm chân máy khâu; tháo dây điện, đinh tà vẹt để làm nhà, xây trường; phá máy móc, tàu xe còn lành nguyên làm sắt vụn bán cho đồng nát các cỡ... Những kẻ gây ra chuyện đó vì tham lợi, cố nhiên, nhưng là sự tham lợi của kẻ dốt nát nên tác hại càng trầm trọng, những hiểm họa họ gây ra thật tày đình... Việc tìm nguyên nhân của các bi kịch ấy không khó lắm, nó chẳng phải là tàn dư, là hậu quả gì của xã hội cũ, mà vẫn cứ là sản phẩm của xã hội mới, dẫu chúng ta đã có trên 40 năm cách mạng; và sự nghiệp phát triển giáo dục, khoa học, trong các dịp tổng kết, trên các bảng thống kê thành tích thì lúc nào cũng là những con số nức lòng.
Từ lâu ta đã quen nói về những mặt tiêu cực, phản động của giai cấp tư sản, và cái may lớn của một đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa. Đúng, giai cấp tư sản có nhiều tội, nhưng có lúc phải tính đến công; đúng, có cái may ấy cho dân tộc, nhưng rồi đến lúc phải nhìn ra cái rủi... (Cái bi kịch của sự dốt nát vừa nêu trên là một trong rất nhiều biểu hiện của cái rủi). Và dường như ta nhận thức quá chậm điều này, trong cái định đề bất dịch đến thành tín điều: chủ nghĩa xã hội là ưu việt, chế độ ta tươi đẹp, thành tích là cơ bản... Nói khác đi là bi quan, là "bôi đen", là mất cảnh giác, để cho địch lợi dụng!
Thế kỷ XVIII, khi giai cấp tư sản đang lên, trong cuộc chiến để giành quyền lãnh đạo xã hội, đã sớm tạo được lực lượng trí thức của nó - và đội ngũ này không bị "hạn chế tư sản", theo cách nói của Ănghen: "Những người đã đặt cơ sở cho nền thống trị hiện đại của giai cấp tư sản có thể được coi bất cứ là những người như thế nào nhưng quyết không phải là những người có tính hạn chế tư sản" (Lời nói đầu Biện chứng của tự nhiên). Chính nhờ lực lượng này mà có Bách khoa toàn thư, có Triết học và Văn học Ánh sáng, thứ sản phẩm mà Mác từng xem như là vũ khí tiếng nói có sức công phá trước vào những bức tường dày của nhà ngục Basti. Cũng thế kỷ XVIII đó, bên cạnh việc tạo giới trí thức của mình, như một lực lượng tiên phong xung trận, giai cấp tư sản đã thực hiện được một cái công lớn là chính trị hóa và khoa học hóa ý thức quần chúng trên một phạm vi và mức độ đáng kể, tức là sự tấn công vào chủ nghĩa ngu dân phong kiến, đập tan thần quyền và các đặc quyền quý tộc, cổ động cho nền dân chủ tư sản.
Những cuộc cách mạng đưa một giai cấp mới, đại diện cho một phương thức sản xuất mới lên nắm quyền; đồng thời những cuộc cách mạng, như là cuộc chạy tiếp sức của lịch sử, đưa văn minh nhân loại lên một bước phát triển cao hơn. Sứ mệnh đó đặt lên vai người trí thức; và trên trọng trách đó, họ vượt ra khỏi hạn chế giai cấp để thành lực lượng đại diện cho văn minh và tiến bộ xã hội.
Quả là trên tất cả các văn kiện của Đảng và Nhà nước chúng ta, vai trò trí thức thường được nhắc đến, có được đề cao. Nhưng trong thực tế, việc sử dụng và cách cư xử đối với họ, quả là có vấn đề, do những kìm tỏa lưu cữu, khắc nghiệt của hệ ý thức nông dân và một cơ chế quan liêu quá tải. Chẳng thế mà suốt một thời gian dài luôn luôn có sự cọc cạch không bình đẳng giữa người quản lý và người chuyên môn. Cả một thời gian dài sau chiến tranh, bất chấp mọi thay đổi của hoàn cảnh, lao động của người trí thức vẫn chỉ được xem như mọi dạng lao động đơn giản khác, và chỉ nhận được một sự phân phối theo lối bình quân, nếu họ không lọt được vào thang bậc quản lý - lãnh đạo. (Cái khung lương vừa được cải tiến mà chúng ta đang áp dụng hôm nay chính là một khung lương khuyến khích người ta "chui" và "giành giật" nhau vào thang quản lý này!). Mức lương cao nhất được gọi là "tột khung" hoặc "phá khung" cho số ít người xuất sắc, đơn thuần làm công tác khoa học hoặc nghệ thuật, cũng chỉ đến bậc 7 - "chuyên viên 7", tức là tương đương với hàm thứ trưởng. Kể cũng buồn, con số thứ trưởng đương nhiệm (chứ không nói tổng số những người từng có chức, có hàm ấy từ khi có chính quyền cách mạng) trong bộ máy nhà nước ta dễ có đến vài ba trăm, và việc thay ngay chắc không khó lắm, vì luôn luôn có sẵn đội ngũ thường trực kế cận ở khung Cục - Vụ - Viện; còn nhà khoa học lớn, hoặc nghệ sĩ giỏi thì hẳn không phải là dạng có thể xuất hiện hàng loạt, và dễ dàng thay thế.
Nhìn vào tình cảnh người trí thức hôm nay lại càng bi. Lao động chất xám đang là thứ lao động giá rẻ nhất, rẻ đến mức không nuôi nổi chính anh ta, chứ không nói nuôi nghề, càng không nói nuôi thêm đám người "ăn theo" nữa. Chẳng thế mà anh Nguyễn Minh Châu trong bài trả lời phỏng vấn của tạp chí Văn nghệ quân đội, số Xuân vừa rồi đã nêu cái vấn đề cốt tử là vấn đề sức khỏe của người dân, vấn đề nạn suy dinh dưỡng chung của dân tộc, trong đó có người trí thức trong sạch. Người trí thức muốn sáng tạo trước hết phải tồn tại. Phải sống. Đọc một số nhà văn lớn của ta viết trước Cách mạng thấy quả có lúc dư vị đói có ngấm vào từng trang. Nhưng xem ra cung cách sinh hoạt của mấy anh trí thức thuộc địa chưa quá thảm hại, nhếch nhác lắm. Đọc một số nhà văn nước ngoài thấy có nói đến cái sống vất vả, sống hèn, sống mòn. Nhưng chẳng bao giờ thấy nhân vật băn khoăn về cái đói vật chất cả. Còn chúng ta bây giờ, cái sống này xem ra gay gắt quá. Chỉ cần biết, không ít người (cố nhiên không phải tất cả) trong các giới được gọi là trí thức từ thấp lên cao, ít ai sống được bằng nghề. Nghĩa là không nói đến chuyện chuyên môn hóa để đi sâu vào nghề, nâng cao tay nghề, mà nói chuyện phấn đấu sao cho khỏi phải bỏ nghề cũng đã là cả một cuộc vật lộn gian khổ. Mà cũng vị tất đã chung thủy được với nghề! Không ít người đã phải bỏ nghề hoặc chuyển nghề. Hoặc làm một cái gì đó để nuôi nghề mình theo cái công thức lấy chính làm phụ, lấy ngắn nuôi dài, lấy ngoài nuôi trong... Ai may mắn hoặc khéo "chạy" thì có một dịp đi ra nước ngoài, và nếu là đi, bất kể theo con đường nào, và càng là con đường khoa học thì sẽ diễn ra cái cảnh "chuyện như đùa", đúng như anh Mai Ngữ tả. Đáng buồn thay cho nền kinh tế thì nghèo, đang cần bao sức làm sức nghĩ, bao nhiêu hiến kế, thế mà chất xám cứ như là vật thừa, cứ teo đi. Đáng buồn thay cho các thứ chế độ (lương bổng, nhuận bút, thù lao, bồi dưỡng) nhằm đem lại nguồn thu để nuôi sống, chứ chưa nói để tái hồi sức lao động của người trí thức... và oái oăm thay, càng là lao động đơn giản như bán vé xổ số, bơm vá xe, chuyển hàng từ chợ nọ sang chợ kia, mở "quầy" dịch vụ, dầu chỉ là một sàng thuốc lá... lại có số thu nhập đến gấp mấy các loại lao động được gọi là phức tạp, tế nhị, đòi hỏi rất nhiều công của đào tạo.
Cái bi này đã mang vị chua chát khi đưa chất xám so với mồ hôi, rồi nước bọt! Và khi ghép nó lại thành câu cho có vần vè thì thành một sự gây cười, và chuyển sang cái hài thật sự. Xây dựng chủ nghĩa xã hội nhằm đưa cuộc sống tiến lên không thể chỉ dựa vào lao động cơ bắp và bình tâm trong sự ngu dốt, vậy mà chất xám lại rẻ giá thế ư? Lãnh đạo một cuộc cách mạng nhằm lật đổ, hoặc thay thế chủ nghĩa tư bản trong thời đại cách mạng khoa học kỹ thuật tiến lên như vũ bão hiện nay lại không biết chăm nom, xây dựng một đội ngũ trí thức ư? Xây dựng chủ nghĩa xã hội cần tiếp tục sự phân công lao động ở trình độ cao, đòi hỏi sự chuyên sâu vào nghề, thế mà đành làm ngơ hoặc bỏ mặc cho không ít người trí thức phải chuyển nghề, hoặc bỏ nghề? Nghịch lý đó ta không tin, nhưng cứ phải yên tâm chấp nhận trong một thời kỳ cần sắp xếp, tổ chức lại toàn bộ đời sống, và mong mỏi một sự cải thiện sớm tình hình, từ trên xuống dưới và từ dưới lên trên. Ai cũng thấy còn là phải chờ đợi; và trong chờ đợi cần phải kiên tâm chịu đựng và tiếp tục lao động, tiếp tục hành nghề. Nhưng nếu sự chờ đợi là quá lâu, nếu sự khởi động là quá chậm, và sự chuyển động là không đồng bộ? Điều đáng mừng là khi cái bi trong thực trạng đã mang dư vị hài - tức là những phi lý, nghịch lý đã quá rõ, quá chướng đến không thể chấp nhận, không thể chịu đựng được nữa thì cũng là lúc những khả năng giải quyết đã có thể đặt ra. Tôi muốn kết thúc bài này bằng một sự hy vọng như trên, vì lại nhớ ý Mác: con người từ giã quá khứ bằng cái hài để cho nhân loại có một kết thúc vui vẻ mà đi lên. Dư vị hài đó hôm nay quả đã quá rõ, quá ngấm: nhưng để đến được cái "kết thúc vui vẻ" chưa thì còn là tùy thuộc vào sự nhận thức và quyết tâm đổi mới, quyết tâm đoạn tuyệt với cái cũ của tất cả chúng ta, của toàn đảng - toàn dân, và trước hết là của những người quản lý, lãnh đạo. Nguồn:
Văn nghệ, Hà Nội, số 29 & 30 (16-7-1988) Số lượt đọc:
447
-
Cập nhật lần cuối:
05/03/2010 10:57:41 AM 
Ý kiến của bạn về bài viết:Quan điểm và cách nhìn nhận của học giả Việt Nam về sự sụp đổ của Liên Xô và tiền đồ chủ nghĩa xã hội30/07/2010 05:05' PM Trong bài viết này, tác giả đã đưa ra và phân tích quan điểm và cách nhìn nhận của các học giả Việt Nam trong những năm gần đây về những nguyên nhân cả bên trong lẫn bên ngoài, khách quan lẫn chủ quan dẫn đến sự sụp đổ đó và về tiền đồ tươi sáng, về triển vọng phát triển của chủ nghĩa xã hội trong tương lai từ thực tiễn đổi mới của Việt Nam và cải cách mở cửa của Trung Quốc. Những bậc thầy của muôn đời29/07/2010 11:23' AM Bị nhà cầm quyền thành phố Athens kết tội chối bỏ các vị thần, dạy dỗ làm hư hỏng lớp trẻ, Socrates phải chọn lựa hoặc từ bỏ những niềm tin của mình hoặc bị xử lưu đày hay là chết. Ông chọn cái chết bằng thuốc độc. Tu thân của Nho giáo và vấn đề đối thoại văn hóa23/07/2010 08:40' AM Từ sự “tu thân” mang tính chất đạo đức trong cuốn “Đại học” của Nho giáo, bài viết so sánh khái niệm đó với khái niệm “tính thể” của triết học phương Tây cận hiện đại. Và từ đó, bài viết bàn về mối quan hệ giữa tu thân với đối thoại văn hóa. Rằng, tu thân là cơ sở bền vững để thiết lập những đối thoại văn hóa không những giữa các cộng đồng trong một quốc gia, mà còn giữa các nền văn hóa khác nhau. Và, tu thân chính là tiến trình biện chứng giữa tiếp nhận và phát triển văn hóa. Bản chất của chính phủ (The Nature of Government) - phần 222/07/2010 08:31' AM Sự phát triển của khái niệm “chính phủ” đã trải qua một quá trình lịch sử dài và quanh co. Những ý nghĩ mơ hồ về chức năng của chính phủ dường như đã tồn tại trong tất cả các xã hội có tổ chức... Những chủ đề lớn trong triết học phương Tây21/07/2010 10:27' AM Để hướng dẫn sinh viên khởi sự đi vào khu rừng mênh mông của lịch sử triết học phương Tây, các sách giáo khoa triết Tây thường gom những cuộc tranh luận hay hệ thống triết học vào những chùm chủ đề lớn. Chẳng hạn chủ đề tri thức luận (epistemology) tập trung vào những câu hỏi như... Bản chất của chính phủ (The Nature of Government) - phần 119/07/2010 12:18' AM Chính phủ là một định chế độc quyền nắm giữ việc cưỡng chế thực thi một số quy tắc nhất định về ứng xử xã hội trong một khu vực địa lý nhất định. Khái niệm triết học tại Sài Gòn trước 197517/07/2010 06:08' AM Về phương diện chính trị văn hóa có thể khẳng định ngay thành phố Sài Gòn là trung tâm của miền Nam, giống như Huế ở miền Trung hay Hà Nội ở miền Bắc. Cái gọi là triết học phần lớn phát xuất từ các trí thức Nam bộ có may mắn được đi học trường Tây và hấp thu văn hóa Pháp... Hôm nay với Nho giáo16/07/2010 08:50' AM Không phải hôm nay mới nói chuyện Nho giáo. Nhưng hôm nay, nói chuyện Nho Giáo chắc hẳn là phải từ một tâm thế mới mà thời đại đã cho phép. Cái tâm thế mới đó, trước hết là tinh thần tự do tư tưởng (dĩ nhiên là tự do tư tưởng nghiêm túc, thực sự cầu thị, chứ không thể là bừa bãi, nói không suy nghĩ). Cái tâm thế mới đó cũng là niềm ước mong tha thiết tìm lại những giá trị đích thực (chứ không phải dởm) của Nho giáo, đặng có thể góp phần xây dựng cuộc sống tinh thần và xã hội Việt Nam ta trên đà tiến hóa hôm nay và mai sau, chứ hoàn toàn không nên ngừng lại ở mức sách vở, tư biện, nói chuyện suông như đã vốn có. Bài khác: Những điều cần phải biết trên hành trang đời người05/03/2010 09:02' AM Trên đường đời, ta có biết và biết đúng những kiến thức cần phải biết, ta mới có cơ sở để làm, làm đúng và làm tốt những việc cần phải làm. Có như vậy ta mới có cơ sở để tránh xa ba cái ngu dốt ở đời và tiệm cận với con người thật sự khôn ngoan. Trong các điều kiện cần phải biết, có điều chỉ cần học một câu cũng tạm đủ, có điều phải học cả chục năm. Bể học không bờ, siêng năng là bến, có học mới nên khôn, mới nên NGƯỜI. Dân chủ và dân trí03/03/2010 12:41' PM Ngày nay, hai từ "dân chủ" đang được nhắc đến nhiều trong xã hội. Không ít người nghĩ dân chủ là sự thoải mái đóng góp ý kiến, bàn bạc của bất kỳ người dân nào. Trí tuệ của tập thể, của cộng đồng là cần thiết song nói như Lênin: "Chân lý không phải bao giờ cũng thuộc về số đông". Không thể có dân chủ đứng một mình mà đi kèm theo nó phải là dân trí để thành một đôi chân bước trên đường dài, vượt qua những khó khăn, cản trở phía trước. Chủ nghĩa xã hội trên nền tảng dân chủ26/02/2010 04:20' PM Hơn 50 năm nay, cụm từ “chủ nghĩa xã hội” đã trở nên quen thuộc với đông đảo nhân dân ta. Trong quá trình đổi mới và phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nhận thức về chủ nghĩa xã hội đã có những thay đổi quan trọng, song chưa phải mọi vấn đề đã được giải đáp rõ ràng, phù hợp với cuộc sống thực tế. Minh triết Tam Giáo trong văn hóa Việt23/02/2010 04:07' PM Thời nào cũng vậy, nội lực mạnh mẽ trong đời sống tinh thần và hoạt động xã hội, tinh thần tự xét mình và tự giác cao, bản lĩnh độc lập và tinh thần cầu thị trong sự xem xét và phán xét riêng, coi trọng dư luận của quần chúng nhưng không bị ràng buộc bởi bất cứ dư luận nào..., những đức tính này thường là được thiên hạ quý trọng, ở đâu cũng vậy thôi, là người hẳn hoi không thể thiếu những đức tính nói trên. 12 con giáp gốc Việt13/02/2010 10:32' AM Xưa nay như người ta vẫn lầm lẫn nhầm tưởng rằng 12 con giáp có xuất xứ từ Trung Hoa. Tuy nhiên, mới đây trong một công trình nghiên cứu về ngôn ngữ Việt cổ- nhà nghiên cứu ngôn ngữ học Nguyễn Cung Thông phát hiện ra nguồn gốc 12 con giáp có xuất xứ từ Việt Nam. Hãy suy nghĩ như một triết gia và làm như một người thợ06/01/2010 09:28' AM Anh Giản Tư Trung - Hiệu trưởng Trường Doanh nhân PACE - người đang tâm huyết và mải mê với các dự án giáo dục của mình, cùng hy vọng nâng cao doanh trí và dân trí, đã có cuộc trò chuyện với SVVN về cách đào tạo hiện nay ở các trường ĐH ở VN. Hình thái châu Á (phương thức sản xuất kiểu châu Á) và chủ nghĩa xã hội30/12/2009 04:10' PM Sách Lịch sử kinh tế và các học thuyết kinh tế được Igor Nikolaevich Kovalev trình bày theo phong cách mới, trong đó tác giả sắp xếp kiến thức về lịch sử kinh tế học một cách hệ thống, liên kết phương diện xã hội nhân văn và phân tích toán học với chuyển biến lịch sử. Trong sách này, tác giả dành phần lớn phân tích giai đoạn phát triển kinh tế xã hội nước Nga xô-viết dưới ảnh hưởng trực tiếp của chủ nghĩa Marx. Bài viết dưới đây được trích dịch từ đề mục: “Chủ nghĩa Marx như một mô hình ngôi nhà thế giới về kinh tế”, có thể cung cấp thông tin hữu ích cho những người quan tâm đến chủ nghĩa Marx. Lý thuyết trò chơi – áp dụng vào cách của Bạn trong không gian kinh tế28/12/2009 10:48' AM Cuộc chơi cổ điển là dẫn đến Thắng – Thua. Cuộc chơi như trong tinh thần Olimpic là kỉ lục về đích trước – sau. Nhưng còn một cách chơi nữa là Thắng nhiều – Thắng ít, đó là Cuộc chơi Kinh doanh trong Không gian Kinh tế…Nơi đó đủ chỗ để dung chứa mọi niềm lạc quan từ bé nhỏ đến lớn lao, trừ khi bạn muốn khóc hoặc nuôi ý nghĩ phải vơ vét tất cả và làm mọi người trắng tay… |
