Cân đối lợi ích trong khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường

Đoan Trang thực hiệnPháp luật TP Hồ Chí Minh
02:38' CH - Thứ sáu, 20/03/2015

Ngày 14-4, biểu thuế suất thuế tài nguyên đã không được Thường vụ Quốc hội thông qua với lý do “chưa đáp ứng được mục tiêu quan trọng là góp phần khuyến khích sử dụng tài nguyên tiết kiệm, nhất là tài nguyên không tái tạo”. Việc khai thác tài nguyên để phát triển kinh tế là cần thiết nhưng lại dễ mâu thuẫn với chiến lược giữ gìn nguồn tài nguyên bền vững và bảo vệ môi trường. Ông Nguyễn Trần Bạt, luật sư, Chủ tịch, Tổng Giám đốc Invest Consult Group, đã có bài trả lời phỏng vấn phóng viên báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh về vấn đề này.

Hỏi: Xin ông cho biết vai trò của ngành tài nguyên - môi trường trong một nền kinh tế?

Trả lời: Tài nguyên và môi trường là hai mặt của một vấn đề kinh tế. Nếu chỉ tính đến tài nguyên mà không tính đến môi trường thì chúng ta sẽ trở thành kẻ bóc lột tương lai để tìm sự phát triển trước mắt. Vì thế, khi thành lập Bộ Tài nguyên và Môi trường là chính phủ cũng đã ý thức được việc phải khắc phục các hậu quả của quá trình khai thác tài nguyên, để nó không đẻ ra di họa tương lai có chất lượng môi trường của việc khai thác ấy.

Muốn biết tài nguyên đóng vai trò gì thì trước hết chúng ta phải xem xem cái gì được gọi là tài nguyên. Từ trước đến nay chúng ta chỉ nhìn thấy các mỏ quặng là tài nguyên. Trong tất cả các bài học phổ thông của trẻ con, người ta chỉ nhắc đến các mỏ quặng và xem đấy là tài nguyên. Bây giờ chúng ta phải mở rộng khái niệm tài nguyên gồm cả tài nguyên nước, tài nguyên mỏ, tài nguyên biển, tài nguyên đất đai… Phải nói rằng chưa bao giờ người Việt tổ chức khai thác tài nguyên một cách rầm rộ và toàn diện nhằm mục tiêu phát triển kinh tế cho những giai đoạn trước mắt như hiện nay, nhưng đấy là việc tất yếu mà chính phủ của chúng ta phải làm. Suy ra cho cùng, tất cả các chính phủ đều nhìn tài nguyên như một cứu cánh, không trừ một chính phủ nào. Có thể nói, sự chú ý đến việc tìm kiếm và khai thác tài nguyên phục vụ cho sự phát triển kinh tế trước mắt là hoạt động vừa tự nhiên, vừa bản năng, vừa tất yếu đối với chính phủ của chúng ta. Chỉ có một điều đáng bàn là chúng ta phải tính đến các yếu tố phản ứng phụ của quá trình khai thác tài nguyên.

Chúng ta cũng đang tự giác dần dần, đang ý thức dần dần nhưng ở trạng thái hiện nay là chưa đầy đủ. Như đã nói, chính phủ của chúng ta hiện nay, chính phủ CHXHCN Việt Nam không phải là chính phủ duy nhất trong lịch sử Việt Nam để ý đến tài nguyên. Rất nhiều triều đại trước đây đã để ý đến các thứ luật liên quan đến lĩnh vực này. Việc quản lý đất đai mà chúng ta đang làm không chặt chẽ bằng luật về đất đai ở thời kỳ phong kiến. Những định nghĩa luật về đất đai, phân loại đất đai và phân loại để biến đất đai trở thành tư liệu sản xuất hiện nay là không khoa học bằng những triều đại trước đây. Xét về mặt kỹ thuật, năng lực khai thác mỏ của chúng ta bây giờ tốt hơn nhiều so với các triều đại trước đây, nhưng quá trình quản lý nó xét về phương diện nhà nước cũng không vì thế mà chặt chẽ và minh bạch hơn trước đây. Luật của chúng ta về chuyện khai thác tài nguyên phải kèm theo việc xử lý các vấn đề về môi trường là chưa chặt chẽ. Việc ghép khái niệm tài nguyên với môi trường là một sự ghép có ý thức và có ý nghĩa tích cực, nhưng việc tổ chức cân đối lực lượng giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường chưa được chú ý. Mặc dù về hình thức chúng ta đã tổ chức thành một Bộ, nhưng lực lượng quan tâm đến tài nguyên vẫn mạnh hơn, chiếm ưu thế hơn lực lượng quan tâm đến sự hoàn nguyên của môi trường. Vì thế cho nên, tài nguyên và môi trường là một cặp phạm trù thể hiện sự mất cân đối rõ nhất trong sự chú ý một cách toàn diện đến vấn đề này.

Chúng ta là một nước ra khỏi nền kinh tế tập trung quan liêu khá chậm. Xét về tiến trình phát triển kinh tế thì chúng ta là một nước đi sau rất nhiều và vì thế tài nguyên như một cứu cánh quan trọng của cái giai đoạn chậm phát triển của CHXHCN Việt Nam. Và việc chính phủ chúng ta để ý đến tài nguyên như một cứu cánh là một thái độ hoàn toàn tự nhiên. Sự đúng đắn của chính phủ sẽ xuất hiện cùng với sự cân đối phân bố lực lượng giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Hỏi: Ông có thể cho ví dụ về sự mất cân đối giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường?

Trả lời: Nhiều lắm! Nếu nhìn vào toàn bộ vùng mỏ Quảng Ninh, các bạn sẽ thấy rất rõ điều ấy. Tôi đến nhiều vùng khai thác mỏ ở Úc và thấy rằng bất kỳ chỗ nào cũng rất sạch. Họ khắc phục bụi bặm, xử lý tất cả tạp chất được thải ra từ quá trình tuyển quặng ngay lập tức chứ không phải xử lý dần dần. Các bạn nhìn lớp bụi than phủ lên các công trình xây dựng ở TP Hạ Long sẽ thấy sự mất cân đối giữa tài nguyên và môi trường. Chúng ta có rất nhiều công ty được gọi là công ty vệ sinh trước đây mà sau này được gọi là vệ sinh môi trường, nhưng lực lượng vệ sinh một cách đơn giản nhiều hơn lực lượng môi trường, hay nói cách khác là chúng ta không có lực lượng bảo vệ môi trường. Vệ sinh môi trường là quét cái bề mặt bẩn của môi trường. Nhưng vấn đề môi trường là vấn đề mất cân bằng sinh thái chứ không phải là bẩn. Bụi, bẩn, tiếng ồn chỉ là bề mặt của sự mất cân bằng sinh thái. Toàn bộ hậu quả tệ hại nhất của khai thác tài nguyên là tác động đến cân bằng sinh thái. Chúng ta cũng không có luật lệ và chế tài khắc nghiệt để bảo vệ môi trường. Cho nên lực lượng bảo vệ môi trường không theo kịp con hổ đói là lực lượng khai thác tài nguyên. Đấy là một sự mất cân đối.

Vấn đề thứ hai, quan trọng hơn là quyền lợi do tài nguyên mang lại và các quyền lợi có tính chất lãnh thổ, có tính chất an ninh, có tính chất quốc phòng chưa được cân đối một cách thoả đáng. Việc này làm nảy sinh trong xã hội luồng dư luận rất không có lợi và đôi khi làm cho chính phủ rơi vào cái bẫy của sự chỉ trích. Mối tương quan của sự chú ý này không được thể hiện một cách rõ ràng, minh bạch và công khai để xã hội yên tâm về sự tự giác, sự ý thức một cách rất rõ ràng của chính phủ. Chính vì thế, chính phủ phải tỏ một thái độ khắt khe và rõ ràng trong việc cân đối quyền lợi do khai thác tài nguyên mang lại với tất cả các quyền lợi mà một quốc gia cần phải bảo vệ. Có hàng vạn ví dụ về sự thiếu chú ý một cách cân đối vì sự vội vã do thị trường tài nguyên đòi hỏi mà quên mất rằng nếu không cân đối thì sức khoẻ xã hội có vấn đề, môi trường có vấn đề và an ninh quốc phòng cũng có vấn đề. Nếu cân đối được những quyền lợi khác nhau xuất hiện cùng một lúc với quá trình khai thác tài nguyên và thể hiện nó một cách công khai với những chế tài rành mạch, với sự trừng phạt nghiêm khắc đối với những vi phạm, thì chính phủ chúng ta sẽ có được uy tín theo chiều hướng: trong khi khai thác tài nguyên vì những mục tiêu trước mắt, chính phủ vẫn quan tâm một cách toàn diện đến quyền lợi dân tộc.

Hỏi: Theo đánh giá của ông, trong nền kinh tế toàn cầu hiện nay, vai trò của tài nguyên có còn quan trọng không?

Trả lời: Luôn luôn quan trọng. Ví dụ, tài nguyên dầu mỏ chẳng hạn, hiện nay chúng ta mới chỉ để ý đến khía cạnh chất đốt, nhưng dầu mỏ không chỉ là nguyên liệu của quá trình sản xuất công nghiệp chất đốt, mà nó còn là nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp khác. Chúng ta chú ý một cách không thoả đáng hay chúng ta chỉ hướng sự chú ý vào một loại chế phẩm đối với một loại tài nguyên mà quên mất rằng sự chú ý toàn diện sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển cân đối hơn. Chú ý đến các chế phẩm liên quan đến một loại tài nguyên là công việc thuộc nghĩa vụ của Bộ Khoa học và Công nghệ. Nhưng hiện nay Bộ Khoa học và Công nghệ có một địa vị hết sức mờ nhạt theo đòi hỏi của việc phát hiện toàn diện các lợi ích có thể khai thác được từ một loại tài nguyên.

Hỏi: Tài nguyên hiện nay đối với Việt Nam có những lợi ích gì?

Trả lời: Vô cùng nhiều lợi ích. Chúng ta là một nước chậm phát triển, lợi ích đầu tiên mà tài nguyên mang lại là nó trở thành sản phẩm thương mại thô. Gần đây các nhà lãnh đạo của chúng ta đã nói đến chuyện cấm xuất khẩu nguyên liệu thô. Tại sao chúng ta lại phải bán nguyên liệu thô? Bởi vì muốn bán các chế phẩm thì phải có đầu tư công nghiệp. Là một nước thiếu vốn, thiếu công nghệ, chúng ta không đủ năng lực triển khai một cách toàn diện trong việc khai thác và chế biến một loại tài nguyên trở thành các sản phẩm công nghiệp, cho nên chúng ta phải bán nguyên liệu thô. Nguyên liệu thô là thị trường dễ dãi nhất đối với một quốc gia có mỏ, cho thuê đất là giải pháp dễ nhất đối với một quốc gia có đất, đấy là một cách khai thác tài nguyên. Cho thuê đất và bán nguyên liệu thô phản ánh tình trạng chậm phát triển của một quốc gia trong quá trình khai thác một cách chủ động nguồn tài nguyên nó có.

Lấy ví dụ, chúng ta xem thủy điện là một lối thoát và bây giờ chúng ta đang gặp phải hạn hán. Lượng nước trong các hồ chứa nước bây giờ đã thấp ở mức trên báo động. Tức là trong khi làm, chúng ta không đủ kinh nghiệm để tính đến các tình huống. Với địa hình mỏng, chúng ta là một quốc gia nằm ở hạ lưu của các con sông, cho nên tự nhiên chúng ta lệ thuộc vào các quốc gia ở thượng lưu. Họ mà giờ trò là chúng ta lãnh đủ. Nhưng khi xây dựng các nhà máy thủy điện thì chúng ta không tính đến tình huống ấy. Do đó, chúng ta đang đối mặt với tình trạng rất dễ dàng trở thành con tin trong các quan hệ quốc tế vì sự bế tắc hoặc thiếu chín chắn của chúng ta trong việc qui hoạch và xây dựng hệ thống công nghiệp dựa vào tài nguyên.

Có những loại tài nguyên nằm lọt trong lãnh thổ của chúng ta, nhưng có những loại tài nguyên không hoàn toàn độc lập. Ở Việt Nam, không tính đến các con sông không có khả năng làm thuỷ điện thì không có con sông nào bắt nguồn từ trong nước cả. Trong khi tính toán để khai thác tài nguyên nước thì chúng ta quên mất một điều cực kỳ quan trọng là chúng ta là một nước nông nghiệp. (như chúng ta vẫn tự hào khoe là chúng ta có nền nông nghiệp lúa nước). Nền nông nghiệp ấy sẽ trở thành con tin trong quá trình sử dụng tài nguyên nước và chúng ta sẽ rơi vào cái bẫy hạn hán hay thực ra là rơi vào cái bẫy của chính sách đối ngoại. Để ý một cách toàn diện đến việc xây dựng các chính sách công nghiệp trong đó có đếm xỉa đến các khía cạnh địa kinh tế, địa chính trị và các chính sách đối ngoại khác là bản lĩnh cần có của một chính phủ. Hiện nay chúng ta không đủ thời lượng và lực lượng để nghĩ một cách toàn diện như vậy, cho nên chúng ta luôn luôn là con tin trong từng giai đoạn khác nhau của các chương trình kinh tế liên quan đến tài nguyên của chúng ta.

Cân đối lợi ích trong khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,